«Γεύσασθε και ίδετε» – Μυσταγωγικό ταξίδι στο χρόνο της καθ’ ημάς Ανατολής

Ο Jordi Savall διευθύνει τα σύνολα Hesperion, Le Concert des Nations και μουσικούς από πολλές χώρες στην εναρκτήρια συναυλία του μεγάλου αφιερώματος του Κάρνεγκι Χολ στη Βενετία. Διακρίνεται το Ορθόδοξο Βυζαντινό Φωνητικό Σύνολο του Συλλόγου «Ρωμανός ο Μελωδός» με επικεφαλής τον Πρωτοψάλτη του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως Παναγιώτη Νεοχωρίτη. Φωτογραφία: Chris Lee/Carnegie Hall.

Του Φώτη Καλιαμπάκου.

ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ. Η προσέγγιση του Καταλανού μουσικού Jordi Savall, ο οποίος είχε την ιδέα και την ευθύνη του μουσικού μέρους του μεγάλου αφιερώματος στη Βενετία του Carnegie Hall, είχε μια έντονη ιστορική διάσταση. Με το πρόγραμμα που διανεμήθηκε, καθώς και με προβολές κειμένων στον τοίχο πίσω από τη σκηνή, το κοινό κλήθηκε να παρακολουθήσει τη χιλιετή πορεία της Γαληνοτάτης.

Ισως όχι το πρώτο πράγμα που έρχεται στο μυαλό κάποιου στο άκουσμα της λέξης Βενετία, αλλά πολύ σημαντικό σε κάθε περίπτωση για την εξέλιξή της, είναι το γεγονός ότι η πόλη ιδρύθηκε ως μία πόλη της Βυζαντινής, όπως ονομάστηκε αργότερα, αυτοκρατορίας.

Ο Jordi Savall απευθύνεται στο κοινό του κατάμεστου Κάρνεγκι Χολ στην εναρκτήρια συναυλία του μεγάλου αφιερώματος στη Βενετία. Φωτογραφία: Chris Lee/Carnegie Hall.

Υπήκοοι της Κωνσταντινούπολης στη Βόρεια Ιταλία, η οποία είχε ως κέντρο τη Ραβένα, πιεζόμενοι από τις επιδρομές των Λομβαρδών, ίδρυσαν τον 8ο μετά Χριστόν αιώνα στη σχετικά απομονωμένη λιμνοθάλασσα την πόλη που έμελλε να έχει μια εκπληκτική πορεία. Μετά το τέλος της Εξαρχείας της Ραβένας, στην οποία υπαγόταν, η εξουσία περιήλθε στα χέρια του Δόγη.

Οι πολλαπλές σχέσεις με το Βυζάντιο συνέχισαν με τον αυτοκράτορα Αλέξιο Κομνηνό να παραχωρεί με τη συνθήκη του 1082 τα εμπορικά προνόμια στους Βενετούς ανοίγοντάς τους έτσι το δρόμο προς την Ανατολή, κάτι που αποδείχτηκε καθοριστικό για την εξέλιξη της πόλης.

Με προβολή κειμένων πάνω από το σκηνή το κοινό μπορούσε να παρακολουθήσει την ιστορική πορεία της Γαληνοτάτης στην εναρκτήρια συναυλία του μεγάλου αφιερώματος του Κάρνεγκι Χολ στη Βενετία. Φωτογραφία: Chris Lee/Carnegie Hall.

Για να τονιστούν αλλά και να ακουστούν οι βυζαντινές απαρχές της πόλης της Βενετίας και οι σχέσεις της με τον ελληνικό χώρο που κράτησαν μέχρι καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορικής πορείας πρωταγωνιστικός ρόλος δόθηκε στο Ορθόδοξο Βυζαντινό Φωνητικό Σύνολο του Παναγιώτη Νεοχωρίτη, Πρωτοψάλτη του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως.

Οπως άλλωστε τόνισε ο Σαβάλ το προηγούμενο βράδυ σε εκδήλωση του Πανεπιστημίου Columbia, τα μέλη του συνόλου που έχουν εμβαθύνει στην κληρονομιά της Ορθόδοξης υμνογραφίας, είχαν να προσφέρουν για κάθε ημερομηνία που τους ζητήθηκε κάποιο σχετικό κείμενο.

Κατάμεστο το Κάρνεγκι Χολ στην εναρκτήρια συναυλία του μεγάλου αφιερώματος στη Βενετία. Στο βάθος διακρίνεται το Ορθόδοξο Βυζαντινό Φωνητικό Σύνολο του Συλλόγου «Ρωμανός ο Μελωδός» με επικεφαλής τον Πρωτοψάλτη του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως Παναγιώτη Νεοχωρίτη. Φωτογραφία: Chris Lee/Carnegie Hall.

Μετά από τον ήχο από τις πρώτες καμπάνες οι Ελληνες ψάλτες ξεκίνησαν τη συναυλία με «Αλληλούια» του Αγίου Ιωάννου της Δαμασκού (ca. 675-749) με την προβολή να μιλά για τη θεμελίωση του Σαν Μάρκο το 828.

Το Ορθόδοξο Βυζαντινό Φωνητικό Σύνολο του Συλλόγου «Ρωμανός ο Μελωδός». Φωτογραφία: Chris Lee/Carnegie Hall.

Αργότερα και καθώς η ιστορική αφήγηση έφτασε στο 1204 και στην πρώτη Αλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους, ακούστηκε «Τον Δεσπότην» από τον κυριακάτικο Ορθρο. Ακολούθησαν δύο ψαλμοί από τους «Καλοφωνικούς Ειρμούς: Πάσαν την Ελπίδαν μου» και «Την δέησίν μου».

Στο δεύτερο μέρος παρουσιάστηκαν το υποβλητικό: «Γεύσασθαι και ίδετε» του Ιωάννη Κλαδά από τον 15ο αιώνα και τα «Κρατήματα» του Πέτρου Βυζαντίου από το 18ο. Η βραδιά έκλεισε και πάλι, όπως άνοιξε, με την ελληνική χορωδία να ψέλλει έναν αρχαίο χριστιανικό ύμνο στην ειρήνη.

Ερμηνεία αξιώσεων

Στο χαμηλό φωτισμό που είχαν επιλέξει οι οργανωτές για τη διάσημη για την ακουστική της αίθουσα, οι ψαλμοί της Ορθόδοξης παράδοσης αναδείχθηκαν με μοναδικό τρόπο από την υψηλοτάτων αξιώσεων χορωδία και δημιούργησαν μυσταγωγική ατμόσφαιρα, καθηλώνοντας το κοινό που καταχειροκρότησε στο τέλος το σύνολο από τη Θεσσαλονίκη, για την πρωτόγνωρη αυτή εμπειρία. Με απόλυτο σεβασμό στο πνεύμα των κειμένων ο Παναγιώτης Νεοχωρίτης επέλεξε αργή χρονική αγωγή και σχετικά χαμηλή ένταση, κάτι που υπογράμμισε τη μυσταγωγική εμπειρία.

Ο Jordi Savall διευθύνει τα σύνολα Hesperion, Le Concert des Nations και μουσικούς από πολλές χώρες στην εναρκτήρια συναυλία του μεγάλου αφιερώματος του Κάρνεγκι Χολ στη Βενετία. Αριστερά η σοπράνο Hanna Bayodi-Hirt που διακρίθηκε ιδιαίτερα. Φωτογραφία: Chris Lee/Carnegie Hall.

Η επιμονή του Σαβάλ στην εμφατική παρουσία της Ορθόδοξης υμνογραφίας, μαζί με άλλες μουσικές από την Ανατολή, έγινε και για έναν επιπλέον λόγο, πέραν από την προσπάθεια πλήρους αναβίωσης του μεσογειακού κόσμου της εποχής. Διότι ενώ στη δυτική μουσική η έμφαση δίνεται στην εξέλιξη και την επιδίωξη του νέου, η Ανατολή επιμένει στην επανάληψη, κάτι που παραπέμπει σε μια εντελώς διαφορετική φιλοσοφική αντίληψη του Χρόνου.

Αναφορές στην Αλωση της Πόλης

Ετσι οι μελωδίες της Ανατολής δημιουργούσαν και ένα είδος ιστορικού-φιλοσοφικού κοντράστ με τα έργα της δυτικής παράδοσης που παρουσιάστηκαν. Από αυτά ξεχώρισαν, και πάλι με ελληνικό ενδιαφέρον η «Μπαλάντα του Ερωτόκριτου», το οθωμανικό εμβατήριο της εποχής της Αλωσης της πόλης (πολύ ενδιαφέρον και πολύ μελωδικό για εμβατήριο!), ο Θρήνος για την Αλωση της Πόλης και της Μητέρας-Εκκλησίας του Γάλλου συνθέτη Guillaume Dufay (1397-1474), στον οποίο η Κωνσταντινούπολη παρουσιάζεται ως προδομένη απ’ όλους, ενώ στην αναφορά στο Μάρκο Πόλο, η Ασία παρουσιάζεται ως Κόρη του Βασιλιά της Αλεξάνδρειας.

Ο Jordi Savall με μια υπέροχη Βιόλα ντα Γκάμπα από την Ιταλία του 15ου αιώνα. Φωτογραφόα: Chris Lee/Carnegie Hall.

Μουσικοί από την Τουρκία και την Αρμενία και άλλες χώρες, με τους σολίστες των παραδοσιακών οργάνων να κάθονται πάνω σε δύο χαλιά, ολοκλήρωσαν το μουσικό ταξίδι στην Ανατολή. Σαντούρι και μορίσκα έπαιξε ο Δημήτρης Ψώνης. Στα αποσπάσματα από όπερες των κορυφαίων Ενετών συνθετών της εποχής του μπαρόκ Μοντεβέρντι και Βιβάλντι καθώς και στο διασκεδαστικό παιχνίδισμα της νεαρής Βενετής που «βασανίζει» τους τέσσερις άντρες εραστές της, διακρίθηκε ιδιαίτερα η σοπράνο Hanna Bayodi-Hirt.

Παίζοντας την αγαπημένη του Βιόλα ντα Γκάμπα και άλλα έγχορδα, διευθύνοντας όπου χρειάζεται, χρησιμοποιώντας ενίοτε και το δοξάρι ως μπαγκέτα, ο σπουδαίος Jordi Savall ήταν ο δημιουργός και πρωταγωνιστής της βραδιάς αποθεώθηκε από το κοινό στο κατάμεστο Carnegie Hall. Θα επιστρέψει εκεί την επόμενη Κυριακή στις 2 το μεσημέρι, με το βλέμμα αυτή τη φορά στραμμένο στην Εσπερία και στην τεράστια επιρροή της Βενετίας στη δυτική μουσική.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Για τις φωτογραφίες του Chris Lee ευχαριστούμε θερμά το Carnegie Hall.

1 Comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

 characters available