Πίσω από τις λέξεις μας: Ρίζες της…προελληνικής θάλασσας

Φωτογραφία αρχείου: EUROKINISSI/ΛΥΔΙΑ ΣΙΩΡΗ.

Στα ομηρικά έπη υπάρχει μια λέξη, η οποία δεν έχει αντίστοιχή της στη νεοελληνική γλώσσα, πιθανόν ούτε και σε άλλες ευρωπαϊκές και περιγράφει το χαρακτήρα πολλών τόπων του ελλαδικού χώρου. Είναι η λέξη αμφίαλος.

Η γη που περιβάλλεται, περικυκλώνεται από θάλασσα. Συχνά έτσι χαρακτηρίζει ο Ομηρος την Ιθάκη (α 386, 395). Στον ελλαδικό χώρο αμφίαλοι νήσοι και γαίες περικλείονται και απομονώνονται από τη θάλασσα διαμορφώνοντας κοινωνικούς και πολιτισμικούς πυρήνες.

Οι αμφίαλοι νήσοι μας από τα νεολιθικά χρόνια βρίσκονταν σε επικοινωνία μέσα από τους θαλάσσιους δρόμους δημιουργώντας πολιτισμούς: ο πρωτοκυκλαδικός, ο θηραϊκός, ο μινωικός. Οι κοιτίδες του αρχαιοελληνικού πολιτισμού έχουν άνοιγμα στη θάλασσα και υψηλά όρη στα νώτα, ώστε οι θαλασσινοί δρόμοι ήταν ευκολότεροι από τους χερσαίους.

Παρά θιν’ αλός

Η λέξη αµφίαλος (αµφί+ αλς) απαντάται ήδη στις Μυκηναϊκές πινακίδες Γραμμικής Β (a-pi-a-ro). Η αρχαία λέξη αλς ως αρσενικό ήταν το αλάτι, ενώ ως θηλυκό, ἡ αλς, ήταν η θάλασσα. Προέρχεται από την ινδοευρωπαϊκή ρίζα *sal-, η οποία αρχικά σήμαινε το αλάτι.

Η έννοια της θάλασσας ως αλς, απαντάται κυρίως στα ομηρικά έπη και την ποίηση. Δηλώνει κυρίως τα ρηχά νερά στην ακροθαλασσιά. «Παρά θίν’ αλός» είναι η περίφημη ομηρική φράση που δηλώνει την αμμουδιά δίπλα στη θάλασσα. Στο χωρίο όμως μ 27 όπου υπάρχει αντίθεσις προς τη γη, φαίνεται ότι δηλώνεται η θάλασσα εν γένει.

Ο θίς, του θινός, η θίνα στη νεοελληνική, είναι η αμμουδιά και ο αμμόλοφος και στον Ομηρο επιπλέον η παραλία εν γένει. Το αρσενικό γένος της λέξης θις στον Ομηρο φαίνεται από τη φράση της Ιλιάδας «θιν’ ενί φυκιόεντι» (Ψ 693), που δηλώνει την παραλία με φύκια. Το ομηρικό φύκος είναι το φύκι. Το ισχυρότερο παράγωγο της λέξης ἅλς είναι ο αλιεύς, επίσης ομηρική λέξη, από όπου τα αλιεύματα, ο ψαράς και οι καρποί της θάλασσας, τα ψάρια.

Εκτός από τη λέξη αλς στα ομηρικά έπη απαντούν τέσσερις ακόμα διαφορετικές λέξεις για τη θάλασσα: θάλασσα, πόντος, πέλαγος και Ωκεανός.

Η λέξη θάλασσα φαίνεται ότι είναι η αρχαιότερη, τόσο που η ετυμολογία της χάνεται στο χρόνο και μας παραμένει άγνωστη. Κατά τον Γεώργιο Μπαμπινιώτη, γλωσσολόγο, Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, η λέξη θάλασσα δεν απαντά σε καμία άλλη γλώσσα της οικογένειας των γλωσσών στην οποία ανήκει η Ελληνική, ούτε σε άλλη γλωσσική οικογένεια ή μεμονωμένη γλώσσα.

Είναι μία προελληνική λέξη, την οποία υιοθέτησαν οι Ελληνες από τους Προέλληνες. (Προελληνικές λέξεις θεωρούνται και άλλες, όπως δάφνη, μέγαρον, χαλκός, τύραννος, ξίφος, ονόματα όπως Αθηνά, τοπωνύμια όπως Κόρινθος, Κρήτη, Υμηττός, Ρέθυμνο. Ιλισσός). Γλωσσολογικά επομένως είναι λέξη η οποία δεν ετυμολογείται από τα Ελληνικά.

Στις άλλες γλώσσες της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας οι λέξεις για τη θάλασσα ανάγονται στη ρίζα mar-, η οποία έδωσε τη λατινική λέξη mare και από αυτή της ιταλική Mare, ισπανική mar, γαλλική mer, γερμανική Meer και άλλες παρόμοιες σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες.

Κατά τον καθηγητή Μπαμπινιώτη η ρίζα αυτή φαίνεται να συνδέεται με το αρχαίο ελληνικό ρήμα μαρμαίρω που σημαίνει λάμπω, ακτινοβολώ, δηλώνοντας τη συνήθη εικόνα της θάλασσας. Στην Ελληνική από αυτό το ρήμα προέρχεται η λέξη μάρμαρο, κυριολεκτικά δηλαδή η στιλπνή επιφάνεια που ακτινοβολεί και η μαρμαρυγή, το λαμπύρισμα.

Το πέλαγος και ο πόντος

Οι ομηρικοί ήρωες ταξιδεύουν στα ευρέα νώτα θαλάσσης (Β 159, γ 142), στην πλατιά επιφάνεια της θάλασσας, στα θαλάσσια πλάτη και στο πέλαγος, στην ανοιχτή θάλασσα. Το πέλαγος είναι μια επίπεδη ανοιχτή υγρή επιφάνεια με αλμυρό νερό, που συνήθως αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης θάλασσας.

Το Αιγαίο, το Ιόνιο, το Κρητικό πέλαγος αποτελούν επιφάνειες της ευρύτερης θάλασσας, της Μεσογείου. Ο Μπαμπινιώτης δέχεται την ετυμολογία της λέξης από την ινδοευρωπαϊκή ρίζα *pela-, που σήμαινε επίπεδος.

Από την ίδια ρίζα προέρχεται στα ελληνικά η πλάξ, η πλάκα και η παλάμη. Στα αγγλικά μέσω της λατινικής οι λέξεις plain, plate, palm. Κατά τον Γεώργιο Κούρτιο (Georg Kurtius, 1820-1885), Γερμανό κλασικό φιλόλογο και καθηγητή στα Πανεπιστήμια του Βερολίνου και της Πράγας, εμβριθή μελετητή της ετυμολογίας της αρχαίας ελληνική γλώσσας, η λέξη πέλαγος παράγεται από το ρήμα πελάζω= αλληλοκτυπώ, συγκρούομαι, εξαιτίας της πλήξης των κυμάτων, της συντριβής προς την ακτή ή μάλλον της σφοδρής σύγκρουσης μεταξύ τους.

Η λέξη πόντος σημαίνει θαλάσσιο πέρασμα, θάλασσα που λειτουργεί ως πέρασμα από μια στεριά σε μια άλλη. Ο Εύξεινος Πόντος, ο Ελλήσποντος αποτελούν τέτοια παραδείγματα που έχουν διατηρηθεί στη νεοελληνική.

Ο Ομηρος μιλάει για ποντοπόρα πλοία. Ο ομηρικός πόντος μπορεί να είναι απείριτος, δηλαδή άπειρος, απέραντος, µεγακήτης, έχοντας πολλά και µεγάλα κήτη, µέλας, σκοτεινός ή οίνοψ, στο χρώμα του σκουρόχρωμου κρασιού.

Ο Ωκεανός

Η θάλασσα στα ομηρικά έπη δηλώνει τη Μεσόγειο θάλασσα σε αντίθεση με τον Ωκεανό, την εξωτερική της Μεσογείου θάλασσα. Η λέξη αυτή που σήμερα σημαίνει υδάτινες επιφάνειες αλμυρού νερού που χωρίζουν τις ηπείρους σε πολλές γλώσσες (ocean στα αγγλικά), προέρχεται από το όνομα ενός μυθικού ποταμού, του Ωκεανού.

Αυτός κατά τη μυθολογία περιέρρεε τη γη χωρίς αρχή και τέλος. Ηταν γιος του Ουρανού και της Γης. Κατά τη Θεογονία του Ησίοδου ήταν πατέρας των τρισχίλιων ποταμών, των πηγών, των λιμνών και των τρισχίλιων Νυμφών, των Ωκεανίδων. Τελικά τέκνα αυτών ήταν πολλά ανθρώπινα γένη, κυρίως οι νησιώτες και οι παραποτάμιοι λαοί.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *