Περπατώντας στην Οικία Λη Φέρμορ στην Καρδαμύλη της Μεσσηνιακής Μάνης

Η Οικεία Λη Φέρμορ στην Καρδαμύλη. Φωτογραφία: Μουσείο Μπενάκη/ Λεωνίδας Κουργιαντάκης

«Ν’ αλλάξω σκηνικό, να εγκαταλείψω το Λονδίνο και την Αγγλία και να σεργιανίσω την Ευρώπη σαν αλητάκος -ή σύμφωνα με μια πιο προσωπική διατύπωση- σαν φτωχός προσκυνητής ή περιπλανώμενος καλόγερος, ένας περιηγητής φιλόσοφος, ένας μοναχικός ιππότης». Κάπως έτσι ο Πάτρικ Λη Φέρμορ περιγράφει τις πρώτες του σκέψεις στο βιβλίο «Η Εποχή της Δωρεάς», πριν το πρώτο μεγάλο του ταξίδι και πολύ πριν γίνει αυτός που όλοι γνωρίζουμε σήμερα, ο μεγαλύτερος, δηλαδή, συγγραφέας ταξιδιωτικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα.

Σε ηλικία 18 ετών, το 1933, αντί να ακολουθήσει τη στρατιωτική σταδιοδρομία για την οποία τον προόριζαν, πέρασε τη Μάγχη και ξεκίνησε να διασχίσει την Ευρώπη με τα πόδια, με προορισμό την Κωνσταντινούπολη. Υποκινημένος από την ασίγαστη περιέργειά του για τον κόσμο, πραγματοποίησε αυτό το μυθικό κατόρθωμα, περνώντας από δοκιμασίες και περιπέτειες. Εφτασε στην Κωνσταντινούπολη την Πρωτοχρονιά του 1935. Από εκεί πέρασε στην Ελλάδα, έμεινε στον Αθω και ταξίδεψε στην Ηπειρο, τη Μακεδονία και τη Στερεά Ελλάδα μαθαίνοντας τα ήθη και τη γλώσσα της χώρας που έμελλε να γίνει δεύτερη πατρίδα του.

O Πάτρικ Λη Φέρμορ στην Ύδρα, 1959. Πηγή: Μουσείο Μπενάκη / Πινακοθήκη Γκίκα, Φωτογραφικό Αρχείο

Ως ένας άλλος ήρωας του Ούγκο Πρατ, ο Βρετανός συγγραφέας θα πάρει μέρος σε μάχες, θα συμμετάσχει ως στρατιωτικός σύνδεσμος στο Αλβανικό μέτωπο και θα πολεμήσει στην Κρήτη και την ηπειρωτική Ελλάδα. Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, θα επιστρέψει στην Κρήτη τρεις φορές, τη μία με αλεξίπτωτο.

Στα ταξίδια του κοιμόταν όπου εύρισκε, είτε σε αχυρώνες και καλύβες βοσκών, είτε σε σπίτια της αριστοκρατίας της Κεντρικής Ευρώπης, ακόμη και σε μοναστήρια και πορνεία. Μεταμφιεσμένος ως βοσκός με το ψευδώνυμο Μιχάλης Φραγκιαδάκης και αργότερα Φιλεντέμ (φίλε μου Αδάμ), έζησε περισσότερα από δύο χρόνια στα βουνά στης Κρήτης πολεμώντας τους Ναζί.

Το 1951 αποφασίζει να περιηγηθεί στην Ελλάδα με την σύζυγό του Τζόαν Ρέινερ, φωτογράφο στο επάγγελμα που γνώρισε τα Χριστούγεννα του 1944 στο Κάιρο. Το ταξίδι θα γίνει με σκοπό να συγκεντρώσει στοιχεία για ένα βιβλίο με θέμα τη χώρα. Ξεκινώντας από την Κωνσταντινούπολη, εξερευνούν τη Θράκη, τη Μακεδονία, τη Θεσσαλία και τη Φωκίδα.

Μετά από σταθμό κάποιων εβδομάδων στο σπίτι του Αγγελου Σικελιανού στη Σαλαμίνα, επανέρχεται στη Θεσσαλία, ταξιδεύει στα Γιάννενα και το Μεσολόγγι, για να διασχίσει τελικά, με την Τζόαν πάλι, την Πελοπόννησο μέχρι το Ταίναρο. Τα ταξίδια ανά την Ελλάδα, άλλοτε σύντομα και άλλοτε μακρά, θα επαναληφθούν αρκετές φορές. Καρπό των ελληνικών περιηγήσεων θα αποτελέσουν τα βιβλία «Μάνη – Ταξίδια στη νότια Πελοπόννησο» (1958) και «Ρούμελη- Οδοιπορικό στη Βόρεια Ελλάδα» (1966).

O Πάτρικ  και η Τζόαν στην Καρδαμύλη, Χριστούγεννα 1975 Πηγή: Μουσείο Μπενάκη

Στις περιηγήσεις του αυτές θα του γεννηθεί ο μεγάλος του έρωτας για τη Μάνη. Το 1964 αγοράζουν με την Τζόαν ένα κτήμα στην Καρδαμύλη και ξεκινά να σχεδιάσει το σπίτι, που θα αποτελέσει το μελλοντικό τους καταφύγιο και τον φιλόξενο χώρο, όπου θα δέχονται τους φίλους τους.

«Είκοσι δύο χρόνια πριν (1964), όταν ήμασταν οι μόνοι ξένοι στη Μάνη, μπορούσες να κτίσεις πολύ φθηνά. Ηταν όμως πραγματικός άθλος. Ο απόκρημνος κάβος μας ξεπρόβαλε ανάμεσα σε έναν όρμο και ένα μικροσκοπικό λιμανάκι και επάνω του δεν υπήρχε τίποτα πέρα από ελιές πάνω στις πεζούλες, γαϊδουράγκαθα, ασφόδελους και καμιά χελώνα πότε πότε. Εκεί στήσαμε τις σκηνές μας, στο σημείο ακριβώς που θα καταλάμβανε αργότερα το κεντρικό δωμάτιο», αναφέρει ο Λη Φέρμορ στο βιβλίο των Alvilde Lees- Mine και Derry Moore, «The Englishman’s Room», για το σπίτι του στην Καρδαμύλη.

Η αλήθεια είναι πως έκτοτε λίγα είναι αυτά που έχουν αλλάξει. Οι ελιές, οι ασφόδελοι, τα γαϊδουράγκαθα, το μικροσκοπικό λιμανάκι είναι ακόμη εκεί και συνθέτουν ένα μαγικό τοπίο, το οποίο βρίσκεται σε πλήρη αρμονία με το σπίτι που σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Νίκος Χατζημιχάλης σε συνεργασία με τους Φέρμορ. Από τον Αύγουστο του 1966 ο Πάτρικ και η Τζόαν, εγκαταστάθηκαν εκεί, παρόλο που το σπίτι δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί.

Η οικία έχει επιρροές και στοιχεία από τα διάφορα μέρη που είχε επισκεφθεί ο Πάτρικ στο παρελθόν, όπως το τζάκι που του είχε φέρει καιρό πριν από την Περσία ένας Ρουμάνος φίλος, ένα μακρύ καναπέ σκεπασμένο με λευκό λινό, υφασμένο στην Αράχωβα, ξεθωριασμένες πολυθρόνες William Morris από την Αγγλία και ένα μαρμάρινο τραπέζι φαγητού, εμπνευσμένο από ένα «tondo» στην εκκλησία της Αγίας Αναστασίας στη Βερόνα. Στο σπίτι αυτό φιλοξενούσαν συνέχεια φίλους, απ’ όλον τον κόσμο. Τον Οκτώβριο του 1967, ο Πάτρικ ανακηρύχθηκε επίτιμος δημότης Καρδαμύλης.

Στις 2 Αυγούστου του 1996, ο Πάτρικ και η Τζόαν δώρισαν εν ζωή στο Μουσείο Μπενάκη το σπίτι τους στην Καρδαμύλη, ώστε να μεταβιβαστεί στο Μουσείο μετά το θάνατό τους. Η επιλογή της δωρεάς του ακινήτου στο Μουσείο Μπενάκη προτάθηκε και υποστηρίχθηκε από τον πολύ στενό αγαπημένο τους φίλο και μεταφραστή του βιβλίου «Μάνη», τον πρώην πρωθυπουργό Τζαννή Τζαννετάκη.

Το εσωτερικό της Οικείας Λη Φέρμορ στην Καρδαμύλη. Φωτογραφία: Μουσείο Μπενάκη/ Λεωνίδας Κουργιαντάκης

Στις 4 Ιουνίου του 2003 πεθαίνει η σύντροφος της ζωής του Πάτρικ, η πολυαγαπημένη του Τζόαν, στο σπίτι τους στην Καρδαμύλη και το 2004 στις Τιμητικές Διακρίσεις Νέου Ετους ο Πάτρικ Λη Φέρμορ χρίζεται ιππότης, από την Βασίλισσα του Ηνωμένου Βασιλείου. Το 2007 ανέφερε πως αποφάσισε να χρησιμοποιήσει γραφομηχανή, έχοντας γράψει όλα τα βιβλία του έως τότε χειρόγραφα. Παράλληλα, ταξιδεύει στη δυτική Μακεδονία και την Αλβανία σε μια τελευταία εκδρομή. Η Ελλάδα τον τιμά με το μετάλλιο του Φοίνικα.

Ο μεγάλος συγγραφέας πεθαίνει στις 10 Ιουνίου 2011, σε ηλικία 96 ετών, μετά από μακρά ασθένεια, στο σπίτι του στο Ντάμπλτον του Γουορσεστερσάιρ. Χτυπημένος από τον καρκίνο στη γλώσσα που τον βασάνιζε από το 1975 ο Φέρμορ έφυγε από την Ελλάδα με σκοπό να αποχαιρετήσει τους φίλους του στην Αγγλία και να επιστρέψει στην συνέχεια στη Καρδαμύλη, για να απολαύσει το υπόλοιπο της ζωής του, καθώς οι γιατροί του είχαν δώσει μικρό χρονικό περιθώριο ζωής. Δυστυχώς, δεν τα κατάφερε, πεθαίνοντας ήρεμος στη γενέτειρά του.

Η Δωρεά

Σύμφωνα με τους όρους της δωρεάς, η λειτουργία της Οικίας Λη Φέρμορ θα περιλαμβάνει φιλοξενίες εργασίας (fellowships), τιμητικές φιλοξενίες σημαντικών προσωπικοτήτων από τον χώρο των Γραμμάτων, των Τεχνών και των Επιστημών, τη διοργάνωση δραστηριοτήτων ανώτατου εκπαιδευτικού χαρακτήρα, σε συνεργασία με πανεπιστήμια και εκπαιδευτικά ιδρύματα της Ελλάδας και του εξωτερικού, κύκλους συμποσίων με γενικό τίτλο «The Patick Leigh Fermor Papers», εκδηλώσεις εκπαιδευτικού και πολιτιστικού χαρακτήρα για το ευρύ κοινό, ημέρες γιορτής για τους κατοίκους της Καρδαμύλης και προγραμματισμένες ξεναγήσεις όλο τον χρόνο.

Η Οικεία Λη Φέρμορ στην Καρδαμύλη. Φωτογραφία: Μουσείο Μπενάκη/ Λεωνίδας Κουργιαντάκης

Η Οικία: Με ελάχιστες οικοδομικές παρεμβάσεις και χωρίς να αλλοιωθεί καθόλου η μορφή των κτιρίων και η φυσιογνωμία των εσωτερικών χώρων, δημιουργήθηκαν πέντε αυτόνομοι χώροι διαμονής, ο κάθε ένας με υπνοδωμάτιο, χώρο εργασίας και λουτρό. Οι τρεις βρίσκονται στην κεντρική Οικία, ένας στο γραφείο και ένας στη βοηθητική κατοικία. Οι κοινόχρηστοι χώροι θα χρησιμοποιούνται ως χώροι χαλάρωσης και διαλόγου.

Κύρια κατοικία: Κεραμοσκεπής λιθόκτιστη κατασκευή σε σχήμα Γ. Λόγω της κλίσης του εδάφους αναπτύσσεται σε δύο επίπεδα, τα οποία επικοινωνούν μεταξύ τους με αυλές και τον κήπο. Στο πάνω επίπεδο, βρίσκεται το καθιστικό, η κουζίνα, δυο υπνοδωμάτια με λουτρό και ένα WC, τα οποία επικοινωνούν μέσω της στοάς. Στο χαμηλότερο επίπεδο υπάρχει ένα υπνοδωμάτιο, ντους, WC, αποθηκευτικός χώρος και ημι-υπαίθριος χώρος εγκαταστάσεων.

Το εσωτερικό της Οικείας Λη Φέρμορ στην Καρδαμύλη. Φωτογραφία: Μουσείο Μπενάκη/ Λεωνίδας Κουργιαντάκης

Κτίσμα γραφείου-στούντιο: Λιθόκτιστη κατασκευή, επίπεδη στέγη με πέργκολα. Περιλαμβάνει μεγάλο χώρο γραφείου/καθιστικού, ένα υπνοδωμάτιο και ένα λουτρό.
Βοηθητική κατοικία: Κεραμοσκεπής, λιθόκτιστη, περιλαμβάνει ένα κεντρικό δωμάτιο, ένα υπνοδωμάτιο και λουτρό.

Ορνιθώνας: Λιθόκτιστος με προστατευτική στέγη.

Η ομάδα που επιλέχθηκε για τις εργασίες επισκευής ήταν: Αρχιτέκτονες: Ανδρέας Κούρκουλας και Μαρία Κοκκίνου, Ηλεκτρολόγος- Μηχανολόγος: Παντελής Αργυρός, Πολιτικός Μηχανικός: Δημήτρης Πάστρας, Αρχιτέκτων Τοπίου: Ελλη Παγκάλου, Ανάδοχος: Μπαλλιάν Τεχνική Α.Ε. (Επιτόπου Πολιτικός Μηχανικός: Θανάσης Μέκκας) Σύμβουλοι Διαχείρισης: Εταιρεία ΣΤΑΔΙΟΝ Α.Ε. (Τάκης Μαστραντώνης και Εφη Δεληνικόλα).

Ο ρόλος του ΙΣΝ

Χάρη στη γενναιόδωρη υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) αρχικά πραγματοποιήθηκε η μελέτη σκοπιμότητας του κέντρου, ενώ στη συνέχεια ολοκληρώθηκε η ανακαίνιση της Οικίας Λη Φέρμορ και αποκτήθηκε ο απαραίτητος εξοπλισμός της. Σήμερα, είναι έτοιμη να λειτουργήσει ως χώρος φιλοξενίας σημαντικών προσωπικοτήτων των Γραμμάτων και των Τεχνών και ως κέντρο εκπαιδευτικού χαρακτήρα με τη συνεργασία εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων της Ελλάδας και του εξωτερικού.

Μετά τη θετική ανταπόκριση του ΙΣΝ και την απόφασή του να αναλάβει εξ ολοκλήρου τη δαπάνη των εργασιών επισκευής και του νέου εξοπλισμού, ξεκίνησε τον Μάιο του 2017 η μεταφορά του περιεχομένου του σπιτιού στην Αθήνα.

Η αυλή της Οικείας φωτισμένη το βράδυ. Φωτογραφία: Μουσείο Μπενάκη/ Λεωνίδας Κουργιαντάκης

Το προσωπικό της Βιβλιοθήκης του Μουσείου εργάστηκε εντατικά για τη λεπτομερή καταγραφή των περίπου 6.000 τόμων, τα οποία εντάχθηκαν στις ειδικές συλλογές της Βιβλιοθήκης ως Συλλογή Λη Φέρμορ, ενώ παράλληλα έγινε ο διαχωρισμός των βιβλίων που επέστρεψαν στο σπίτι. Η καταγραφή των βιβλίων της Οικίας Λη Φέρμορ πραγματοποιήθηκε με την οικονομική στήριξη των Φίλων του Μουσείου Μπενάκη.

Παράλληλα, το Τμήμα Συντήρησης του Μουσείου Μπενάκη ανέλαβε την αποκατάσταση και συντήρηση του μεγαλύτερου μέρους των επίπλων, των φωτιστικών και άλλων αντικειμένων της Οικίας. Σκοπός του Μουσείου, είπε σχετικά με αυτό στη συνέντευξη ο Βασίλης Πασχάλης, ήταν εξαρχής να διατηρηθεί η ατμόσφαιρα των εσωτερικών χώρων και να επανατοποθετηθούν πολλά από τα έπιπλα στην αρχική τους θέση. Επίσης, πολλά από τα ζωγραφικά έργα επανατοποθετήθηκαν στην Οικία, ενώ τα σημαντικά έργα τέχνης αντικαταστάθηκαν από αντίγραφα.

Λίγο μετά τον θάνατο του δωρητή, ο αείμνηστος Αγγελος Δεληβορριάς παρήγγειλε στον γλύπτη Πραξιτέλη Τζανουλίνο μια χάλκινη προτομή του Πάτρικ Λη Φέρμορ, η οποία πρόσφατα τοποθετήθηκε στον κήπο του σπιτιού.

Η προτομή του Πάτρικ Λη Φέρμορ, από τον γλύπτη Πραξιτέλη Τζανουλίνο, δεσπόζει στον κήπο του σπιτιού. Φωτογραφία: «Εθνικός Κήρυξ»/ Αναστάσης Κουτσογιάννης

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

 characters available