Πες μου μια Ιστορία: Πιο πολύτιμες κι από ένα Μακεδονικό ολόχρυσο διάδημα

Το χρυσό διάδημα του Φιλίππου Β΄. Μουσείο Βεργίνας

Χαράματα και το θέατρο των Αιγών ήταν ήδη κατάμεστο. Ο ήλιος ξεκινούσε την τροχιά του εκείνο το πρωινό του 336 π.Χ., όταν ο Φίλιππος με ολόλευκο ένδυμα ένευσε στη φρουρά του να σταθεί πιο πίσω, καθώς θα έμπαινε στο θέατρο. Ενιωθε πανίσχυρος και ασφαλής.

Ενα διάδημα ολόχρυσων φύλλων δρυός άστραφτε πάνω από το περιχαρές πρόσωπό του, το βαθιά χαραγμένο από τις μάχες, Οι άρχοντες των μακεδονικών οικογενειών, οι εκπρόσωποι όλων των ελληνικών πόλεων-κρατών και οι ηγέτες των γειτονικών κρατών ήταν παρόντες.

Ολοι όσοι μέσα στις τρεις δεκαετίες της βασιλείας του είχαν γίνει υπήκοοι του Μακεδονικού Βασιλείου. Ανάμεσά τους οι υποτελείς του Ιλλυριοί και οι Ορέστες των Πρεσπών είχαν σπεύσει με πλούσια δώρα στη γαμήλια τελετή της κόρης του.

Ο γάμος της Κλεοπάτρας με τον Αλέξανδρο των Μολοσσών σήμαινε ότι γρήγορα η επιρροή ή η επικράτειά του θα επεκτεινόταν και στην Ηπειρο. Χρυσά στεφάνια ήταν τα πιο πολύτιμα από τα γαμήλια δώρα που έφεραν οι πόλεις στον Μακεδόνα βασιλιά, όπως γράφει ο Διόδωρος ο Σικελιώτης (16.91-94):

«Στεφάνωσαν το Φίλιππο με χρυσούς στεφάνους, όχι μόνο οι επιφανείς άνδρες, αλλά και οι περισσότερες από τις σημαντικές πόλεις, ανάμεσά τους και η πόλη των Αθηναίων».

Εκείνη τη στιγμή το ξίφος του Παυσανία, έμπιστου ανώτερου αξιωματούχου του, εισχώρησε στο σώμα του Φιλίππου αφαιρώντας του τη ζωή. Οταν έσβησε η νεκρική πυρά το χρυσό στεφάνι και τα λείψανα των οστών ήταν ό,τι είχε απομείνει από το Φίλιππο Β΄.

Σπουδαία ανακάλυψη

Ο αρχαιολόγος Μανόλης Ανδρόνικος, Καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το 1977 έφερε στο φως τον τάφο του Φιλίππου Β΄ στη Βεργίνα και πλήθος χρυσών και ασημένιων αντικειμένων.

Στο θάλαμο του τάφου βρέθηκε μια μαρμάρινη σαρκοφάγος μέσα στην οποία υπήρχε μία χρυσή λάρνακα διακοσμημένη με το ανάγλυφο αστέρι της Βεργίνας. Συγκλονιστική η στιγμή της ανακάλυψης του βαρύτιμου ταφικού θησαυρού.

«Ξεπερνώντας τις αναπόφευκτες δυσκολίες που μας δημιουργούσαν τα σκορπισμένα στο δάπεδο οργανικά υλικά, κατορθώσαμε να σηκώσουμε το κάλυμμα. Και τότε είδαμε κάτι που ήταν αδύνατο να φανταστώ, γιατί ποτέ ως τότε δεν είχε βρεθεί τέτοιο οστεοδόχο σκεύος: μια ολόχρυση λάρνακα με ένα επιβλητικό αστέρι στο κάλυμμά της. Την βγάλαμε από την σαρκοφάγο, την αποθέσαμε στο δάπεδο και την ανοίξαμε.

Τα μάτια όλων άνοιξαν διάπλατα και η αναπνοή μας είχε κοπεί: ολοκάθαρα τα καμένα οστά, τοποθετημένα σ’ ένα προσεχτικά σχηματισμένο σωρό, κρατώντας ακόμα το χρώμα από την πορφύρα που κάποτε τα τύλιξε. Και στη γωνιά ένα βαρύτιμο χρυσό στεφάνι πιεσμένο τα κάλυπτε. Κλείσαμε την πολύτιμη λάρνακα, την καλύψαμε προσεχτικά και την αποθέσαμε στην εσωτερική γωνιά του θαλάμου»*.

Εντός της λάρνακας τυλιγμένα σε βαρύτιμο ολοπόρφυρο ύφασμα ήταν τα οστά του νεκρού και δίπλα ένα περίτεχνο ολόχρυσο στεφάνι αποτελούμενο από 313 φύλλα και 68 καρπούς δρυός, του ιερού δένδρου του Δία.

Με σωζόμενο βάρος 717 γραμμάρια και αρχικά πολύ μεγαλύτερο είναι το βαρύτερο στεφάνι που έχει διασωθεί. Από την κατάστασή του τεκμαίρεται ότι το φορούσε ο νεκρός βασιλιάς κατά την τελετή της καύσης του σώματός του.

«Ισως η λάμψη του χρυσού μας εμποδίζει να εκτιμήσουμε ακριβοδίκαια την έξοχη επεξεργασία του τεχνίτη, που αποδίδει με πολλή σοφία και ευαισθησία όχι μονάχα την εξωτερική μορφή των φύλλων και των καρπών, αλλά την ουσιαστική τους υπόσταση. Περισσότερο από τη «φυσικότητα» ενδιαφέρεται για την αλήθεια των πραγμάτων που ξαναδημιουργεί».*

Επιτύμβια στήλη Μακεδόνων πολιτών από τις ανασκαφές στη Βεργίνα φέρει ελληνικά ονόματα και πατρώνυμα.
Επιτύμβια στήλη Μακεδόνων πολιτών από τις ανασκαφές στη Βεργίνα φέρει ελληνικά ονόματα και πατρώνυμα.

Στη Μεγάλη Τούμπα

Μαζί με τη χρυσελεφάντινη ασπίδα, την χρυσοποίκιλτη πανοπλία του, τα ασημένια αγγεία συμποσίου, το χρυσό διάδημα, τις γλυπτές κεφαλές από ελεφαντόδοντο και άλλα πολύτιμα αντικείμενα συναποτελούν το θησαυρό του ασύλητου τάφου.

Ο τάφος του Φιλίππου Β΄, του πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ανασκάφηκε στη θέση που είχε ονομαστεί Μεγάλη Τούμπα. Η Μεγάλη Τούμπα ήταν ένα τεχνητός λόφος που κάλυπτε τους βασιλικούς τάφους, ώστε να είναι δυσδιάκριτοι για να αποφύγουν τις εισβολές των τυμβωρύχων και να παραμείνουν ασύλητοι. Εχει διάμετρο 110 μέτρα και ύψος 12 μέτρα.

Για να συγκρατηθεί το χώμα του λόφου, κυρίως από τη διάβρωση των βροχών, χρησιμοποιήθηκαν στήλες και υλικό από νεκροταφείο. Εκατοντάδες κομμάτια μαρμάρινες ταφόπλακες και μαρμάρινα αγγεία, όλα σήματα στις ταφές Μακεδόνων πολιτών.

Σε πολλές από αυτές τις επιτύμβιες στήλες αναγράφονταν με τη χρήση της εγκαυστικής μεθόδου τα ονόματα και τα πατρώνυμα των νεκρών. Στα ευρήματα των τάφων της Βεργίνας περιλαμβάνονται 47 επιτύμβιες στήλες, του 350-300 π.Χ.

Σε αυτές αναγράφονται 75 ονόματα, όλα ελληνικά: Αλκέτας, Αλκιμος, Αντίγονος, Βερενίκη, Δρύκαλος, Εύξεινος, Θεόκριτος, Θεόδωρος, Ηρακλείδης, Κλεαγόρας, Λέανδρος, Λυσανίας, Μένανδρος, Νικόστρατος, Ξενοκράτης, Πευκόλαος, Πρόξενος, Πιερίων, Φίλιστος, Φιλώτας. Μάλιστα είναι σύνθετα από ευδιάκριτες λέξεις της ελληνικής γλώσσας: αλκή, νίκη, ευ, θεός, δώρον, κρίση, κλέος, αγορά, λέων, ανήρ, στρατός, ξένος, κρατώ, πεύκη, φίλος, Ηρακλής.

Οι καταλήξεις είναι ελληνικές και επομένως η γραμματική. Αλλά και οι πρόγονοί τους είχαν ελληνικά ονόματα, όπως δείχνουν τα πατρώνυμα. Για παράδειγμα Ξενοκράτης Πιερίωνος και Δεύκαλος Πιερίωνος, δύο αδελφοί θαμμένοι σε κοινό τάφο με τα ονόματά τους στην ίδια επιτύμβια στήλη.

Μα και το όνομα του Φιλίππου είναι ελληνικό. Στην ιπποτρόφο Μακεδονία ο βασιλεύς είναι αυτός που αγαπάει τα άλογα. Και η νόμιμη σύζυγός του λέγεται Ολυμπιάδα. Και το όνομα του γιου του, του Αλέξανδρου ετυμολογείται από το ρήμα αλέξω και το ουσιαστικό ανήρ.

Το ρήμα αλέξω σημαίνει απωθώ, αποκρούω, αλλά και προστατεύω. Είναι το πρώτο συνθετικό στις λέξεις αλεξικέραυνο, αλεξίσφαιρο, αλεξίπτωτο. Αλέξανδρος είναι ο ισχυρός πολεμιστής, αυτός που απωθεί τους άνδρες, εννοώντας τους εχθρούς.

«Κυρία, τι γλώσσα μιλάει ο Αλέξανδρος;» Παρακολουθούσαμε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ντοκιμαντέρ του National Geographic για τις μάχες της στρατιάς του Αλέξανδρου με τους Πέρσες.

Η παραγωγή συναρπαστική, η αφήγηση ήταν στα αγγλικά και οι κουβέντες του Αλέξανδρου λίγες. Προσπάθησα να ακούσω πιο προσεκτικά. Ο ηθοποιός που υποδυόταν τον Αλέξανδρο δεν μιλούσε ελληνικά. Μιλούσε μια γλώσσα άγνωστη σε μένα. Πιθανότατα Σλάβικη.

Είναι ένας αιώνας τώρα από την αρχή του Μακεδονικού Αγώνα. Η ιστορία που δεν είχαν, η θάλασσα που δεν κατέχουν και οι κοσμοκράτειρες δυνάμεις να δρομολογούν διχαστική πολιτική πυροδοτώντας ιδεολογικά κατασκευάσματα.

Φοιτήτρια τότε Αρχαιολογίας μου είχε κάνει εντύπωση, όταν άκουσα τον συνετό Καθηγητή, τον ανασκαφέα της Βεργίνας, να δηλώνει πως το σημαντικότερο εύρημα της Μεγάλης Τούμπας δεν είναι οι βασιλικοί τάφοι και οι θησαυροί τους. Είναι οι επιτύμβιες στήλες.n

*Ανδρόνικος Μ. (1984) Βεργίνα: Οι βασιλικοί τάφοι και οι άλλες αρχαιότητες. Εκδοτική Αθηνών.

Η Δρ. Δήμητρα Καμαρινού είναι αρχαιολόγος – φιλόλογος με μεταπτυχιακές σπουδές στα Πανεπιστήμια Wurzburg και Bochum της Γερμανίας και μεταδιδακτορικό στη Βρετανική Σχολή Αθηνών. Είναι Διδάκτωρ Επιστημών της Αγωγής. Εχει πλούσιο ερευνητικό και συγγραφικό έργο και έχει τιμηθεί με το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

 characters available