x
 

ΑΠΟΨΕΙΣ

25 Δεκεμβρίου του κάθε χρόνου

25 Δεκεμβρίου 2023
Δρ Σταύρος Οικονομίδης*, Adjunct Professor of Greek Archaeology

Ηδη από τα τέλη του Σεπτέμβρη τα ράφια στα πολυκαταστήματα έχουν αρχίσει να γεμίζουν με τα «χριστουγεννιάτικα» είδη. Γύρω στα τέλη του Οκτώβρη όλο και περισσότεροι αρχίζουν να στολίζουν το δέντρο. Από τέλη Νοέμβρη ξεκινά η «προ χριστουγεννιάτικη» περίοδος και στο μεταξύ διαφημίσεις για στολίδια, συναφείς αγορές, ιδέες για ευχάριστα «Χριστούγεννα» μπαίνουν ένθετα σε περιοδικά, στο διαδίκτυο και παντού. 25 Δεκεμβρίου του κάθε χρόνου λοιπόν, με ηλεκτρονική εφαρμογή ημερολογίου που σου μετράει τις μέρες για τα επόμενα «Χριστούγεννα», λες και όλο το έτος δεν κάνουμε άλλο από το να αναμένουμε αυτό το θεατρικό σκηνικό που οι ίδιοι κατασκευάζουμε κάθε χρονιά για ποιος ξέρει, τελικά, ποιου είδους αρχετυπική ανάγκη επιβεβαίωσης ότι θα ζούμε και ότι θα χαρούμε για μια ακόμα φορά το «Πνεύμα των Χριστουγέννων». Αυτή η αυτοδέσμευση, που δεν είναι άλλο από ψυχαναγκασμό, η επιλογή του δέντρου, των στολιδιών, το ψαχούλεμα ανάμεσα στα περσινά στολίδια, η τελετουργία του στολισμού, η προετοιμασία όταν ακόμα έξω είναι σχεδόν καλοκαίρι, οι ψυχικές ασκήσεις για την αναμονή και τα σχέδια εκείνης της περιόδου, το σφίξιμο όσων έχουν τους λόγους τους να έχουν βαρεθεί όλο αυτό, και οι αιτίες που για κάποιους άλλους είναι αδύνατο να συμβαδίσουν πλέον με ψευτοστολίδια, ελπίδα στημένης ευτυχίας και χαρά – πακέτο, αποτελούν μια σύνθεση από κάτι που έχω πάψει να καταλαβαίνω εδώ και καιρό. Σίγουρα Χριστούγεννα δεν είναι και ας τα λένε έτσι.

Λίγες ημέρες και νύχτες πριν το τέλος του έτους και μεταξύ Χειμερινού Ηλιοστασίου και Yule έρχονται τα «Χριστούγεννα» στον απόισκιο των πραγματικών Χριστουγέννων, της θρησκευτικής γιορτής των Χριστιανών όλου του κόσμου. Πόσο μπανάλ και σακαράκα ακούγομαι! Είμαι ένας οπισθοδρομικός αρχαιολόγος που ζει έγκλειστος στον κόσμο του καμωμένο από παραδόσεις, αρχαίες ιστορίες, αραχνιασμένο παρελθόν και ψευδαισθήσεις. Σίγουρα για εμένα και κάποιους ακόμα, Χριστούγεννα δεν είναι τα «Χριστούγεννα» των πολλών άλλων. Είμαι ένας αναχρονισμός σκέτος!

Το «χριστουγεννιάτικο» δέντρο δεν μου λέει τίποτα είτε είναι, είτε δεν είναι στο σαλόνι μου. Οι αγορές για ανταλλαγή δώρων δεν μου λένε πάλι τίποτα. Οι ιθαγενείς Αμερικανοί το έκαναν καλύτερα και ουσιαστικότερα με τα potlach τους. Τουλάχιστον τα δώρα που αντάλλασσαν ανήκαν στην ευρύτερη κοινότητα και έκαναν τον κύκλο από ινδιάνικο χωριό σε ινδιάνικο χωριό, μέχρι να επιστρέψουν τελικά στην κεντρική σκηνή του μεγάλου chief της φυλής μέχρι την επόμενη χρονιά ανταλλαγής δώρων. Ετσι έκαναν και οικονομία και δεν σπαταλούσαν χρήματα απλά για να νομίσουν ότι χαίρονται.

Οι επισκέψεις σε «φιλικά και συγγενικά» σπίτια πάλι δεν μου λένε το παραμικρό. Οποιος πραγματικά νοιάζεται για τον φίλο του και τον συγγενή του, τους γονείς του και τα αδέλφια του τους επισκέπτεται όλον τον χρόνο και διατηρεί ειλικρινείς επαφές μαζί τους. Οι περισσότεροι καυγαδίζουν σε αυτές τις «ετήσιες» συγκεντρώσεις φίλων και συγγενών.

Τα ταξίδια σε χιονισμένες χώρες για να ζήσω τα «Χριστούγεννα» σε ψεύτικη καλύβα, baita, cabin, chalet, δεν μου λένε τίποτα. Δεν τα θέλω. Θα ’πρεπε; Είναι μαζικός τουρισμός με πολύ ψυχαναγκασμό, σύγχυση, ακραία σπατάλη και χωρίς ίχνος ουσίας αληθινού ταξιδιού ή αναψυχής. Αλλωστε κάποιοι κάνουν χοντρές μπίζνες για να στριμωχτώ, να νευριάσω, να μην βολευτώ, να φάω τα ίδια φαγητά με χίλιους άλλους, να τσακωθώ και να επιστρέψω σπίτι μου έχοντας συμπυκνώσει μέσα σε 4 μέρες τις προσδοκίες διακοπών ενός μήνα αληθινής ανάπαυσης.

Δεν μου λέει τίποτα το «εορταστικό κλίμα των ημερών», μα πραγματικά υπάρχει; Αφού και αυτό ψυχαναγκαστικό είναι. Κάτι σαν με τις παλιές βιτρίνες με τα μαϊμουδάκια που έβαζες το κέρμα και τότε αυτά χόρευαν και έπαιζαν μουσική. Πάντα την ίδια φυσικά, αφού ήταν κουρντισμένα. Στην ταραχή και στην αναμπουμπούλα σκοτώνονται στους δρόμους. Δεν χαίρονται, μεθάνε, φτιάχνονται για να «χαρούν». Στην πραγματικότητα μέσα τους βράζουν από οργή που το «εορταστικό κλίμα των ημερών» δεν τους αφήνει να κάνουν εκείνο που πραγματικά θα ήθελαν και ως διά μαγείας μέσα σε εκείνες τις δύο τρεις μέρες βγαίνουν όλα τα υπαρξιακά προβλήματα και φουντώνουν ανάμεσα στους ανθρώπους που στην πραγματικότητα δεν τα βρίσκουν ποτέ με τον εαυτό τους, πόσο, μάλλον, με τους άλλους.

Δεν μου λέει το παραμικρό να παραστήσω τον καλό άνθρωπο και να κάνω ψευτοφιλανθρωπίες γιατί το επιτάσσει το «κλίμα των ημερών». Μπορώ να βοηθάω ουσιαστικά όλον τον χρόνο την 90χρονη γειτόνισσά μου να σηκωθεί από το κρεβάτι και να της δίνω τα φάρμακά της, αν θέλω να κάνω αληθινή φιλανθρωπία, και χωρίς πολλά λόγια.

Το «Πνεύμα των Χριστουγέννων» είναι μια πλάνη και πουλιέται ως μέρος του ντεκόρ. Για να υλοποιηθεί ένα τέτοιο πνεύμα θα έπρεπε να έχει ριζώσει μέσα μας επί 365 μέρες αλλά τούτο δεν συμβαίνει, ούτε απαιτείται, ούτε αναμένεται.

Και τότε, τι; Τι προτείνεις εσύ γερο – παράξενε και στριμμένε Σκρουτζ;

Τίποτα. Ισως, μόνο να έπρεπε να αλλάξει το όνομα και να μην λέγεται πλέον Χριστούγεννα. Τα Χριστούγεννα είναι θρησκευτική γιορτή και έχουν να κάνουν με μια γέννηση που συνέβη σε μια μάλλον παγερή νύχτα, σε μια τρύπα του βράχου, στη Βηθλεέμ. Τα Χριστούγεννα είναι κάτι άλλο, τελείως διαφορετικό, που δεν θα προπαγανδίσω εδώ. Σίγουρα είναι συναισθήματα, είναι συγκίνηση, είναι εσωτερική ανάταση, είναι κρυφή χαρά (διότι η αληθινή χαρά είναι πηγαία και όχι κατασκευασμένη, όχι αυτόματη, ούτε ρυθμισμένη από μήνες), που ίσως, με πολλή προσπάθεια, κατορθώσουμε να μεταδώσουμε στους άλλους. Τα Χριστούγεννα είναι κάτι μαγικά όμορφο, είναι πνευματικά, λυτρωτικά και δεν απαιτούν από εσένα να μπεις σε ψυχαναγκασμούς, διότι, εάν τυχαίνει να είσαι Χριστιανός, τότε θα τα γιορτάσεις ως τέτοιος. Θα γευτείς ό,τι γεύεται ένας άλλος πιστός στο Χανουκκά, ή στην κινέζικη Πρωτοχρονιά, ή στα γενέθλια του Μωάμεθ, ή στη μετουσίωση του Μανιτού σε άγριο ελάφι κάπου στα πυκνά δάση της άπειρης και αρχέγονης φύσης της Αμερικής, ή στα αντίστοιχα γενέθλια άγνωστων θεών, στη Βαϊκάλη, στις τούντρες της Σιβηρίας, ή στις δροσερές ακτές της Μικρονησίας.

Η γέννηση ενός ανθρώπου που ήταν Θεός. Ιστορικά, δεν είναι αποκλειστικότητα μόνο των χριστιανών. Παρόμοιες παραδόσεις είχαν ή έχουν κι άλλοι πιστοί σε όλη την υφήλιο. Είμαι βέβαιος ότι έμοιαζε στα Χριστούγεννα η γέννηση του Ορφέα από το Κοσμικό Αυγό, ή ο εορτασμός του Αιώνα, ή η γέννηση του Ελευθερέα: όλες γεννήσεις μέσα σε σπήλαια και τρύπες, με θαλπωρή από τα χνώτα των αγριμιών, και αγάπη για τη νέα ζωή που φέρνει ελπίδα τρισμέγιστη. Αυτά είναι τα αντίστοιχα Χριστούγεννα όλου του κόσμου. Προϋποθέτουν πνευματικότητα, φιλοσοφία, στοχασμό και πολλή ελπίδα για τη γέννηση ενός κόσμου νέου που δεν μοιάζει με τον παλιό. Η γέννηση ενός βρέφους δεν μπορεί παρά να είναι η μέγιστη χαρά. Αυτό συμβολίζουν τα Χριστούγεννα και όχι τα «Χριστούγεννα» των άδειων και απελπιστικά μοναχικών ημερών μας.

Στα χρόνια μας δυσκολεύεσαι να μιλήσεις δημοσίως για θρησκεία, εκκλησίες, λειτουργίες, όρθρους, θεωρείται προπαγάνδα. Αλλά, έστω, δεν μπορώ να μιλήσω προσωπικά σε δημόσιο λόγο και να πω τι ένοιωσα μια αυγή στην έρημο της Ιουδαίας, παραμονή των Χριστουγέννων; Είναι κάτι δικό μου, ιδιωτικό, που θέλω να το γράψω και να το μοιραστώ με τους πολλούς. Ενιωσα μια ατέλειωτη χαρά. Δεν ξέρω γιατί, φίλε αναγνώστη, ακόμα αναζητώ να το μάθω. Δεν είχε ακόμα ανατείλει ο ήλιος, όλα ήταν παγωμένα από το ξεροβόρι στο μοναστήρι του Αγίου Σάββα που ήμουν για λίγες μέρες, από το κελί μου άκουγα τους μοναχούς να ψάλλουν. Κοιτούσα μακριά, πέρα από τους γκρεμούς και τα χαμηλά βάτα, μόλις που άρχιζαν τα πάντα να παίρνουν μια υποψία φωτός. Ξημέρωνε στη Μέση Ανατολή, σε μια βαθιά χρωματισμένη Ασία από κατάνυξη και μυστήριο. Ενα μεταφυσικό μικρούλι βρέφος τόσο δα γεννιόταν και τέτοια άγνωστη και άγρια χαρά ένιωσα όταν γεννήθηκε και το δικό μου, ανθρώπινο, παιδί. Μια χαρά ήρθε από το πουθενά. Προσωπικά σήμαντρα κράδαιναν τη γη της ερήμου. Σαν να θυμήθηκα παιδικά χρόνια όταν τέτοια παραμονή έβλεπα τη γιαγιά μου να ετοιμάζεται και να φοράει τα καλά της ρούχα, να μας προετοιμάζει επίσης, και να βγαίνουμε στον ερημικό δρόμο για να πάμε να ζήσουμε το μυστήριο εκείνης της σημαδιακής μέρας. Σαν να θυμήθηκα άλλα πράγματα που ποτέ δεν είδα αλλά ένιωσα σαν κάτι το δυνατά χαρμόσυνο. Πριν καν το ξημέρωμα και με το κρύο λίγο πριν την αυγή, είτε με τη γιαγιά ως παιδί, είτε στο αρχαίο μοναστήρι του αρχαίου τόπου, πέρασε από την ψυχή μου μια μυστηριακή πνευματικότητα. Γιατί αν θέλουμε να μιλάμε για Χριστούγεννα τότε μιλάμε για θρησκευτικότητα.

Πλέον η θρησκευτικότητα αντιμετωπίζεται ως στίγμα. Πλέον πρέπει να έχεις κουράγιο για να μιλάς με τέτοιους όρους δημοσίως. Και πλέον αν είσαι ειλικρινής θα ζυγίσεις τα λόγια που θα γράψεις ή θα πεις, αλλά στο τέλος θα το κάνεις. Ερημος, όχι όμως μοναξιά ανάμεσα σε ουρανοξύστες και φωταγωγημένες λεωφόρους. Εκεί δεν μπορείς να νιώσεις εκείνο το μυστικό σήμαντρο που ένιωσα πριν χρόνια πολλά στην απεραντοσύνη του ουρανού που σμίγει με τη γαλαζωπή γη, την εντελώς άδεια από πόλεις αλλά εντελώς γεμάτη από φυσική ουσία: Χριστούγεννα. Οχι στο πολυκατάστημα που πήρε τη θέση του προσωπικού ναού.

Θυμάμαι και άλλα Χριστούγεννα και τα έχω συνδέσει πάντοτε με νωρίς το πρωί, πριν ξημερώσει, με τα φώτα στο στρατόπεδο ακόμα σβηστά. Είχες μια εντύπωση ότι κάτι γινόταν και ότι δεν ξημέρωνε μια ακόμα, κοινή μέρα, σαν τις άλλες. Η φρουρά επέστρεφε στους κοιτώνες σέρνοντας τα βήματά της, ενώ τα φώτα από το Αγιώργη ήταν ήδη αναμμένα. Ακουγα τον αναγνώστη που προετοίμαζε τον Ορθρο, ήδη είχε απλωθεί η μυρωδιά από το λιβάνι στον όρχο, στο διοικητήριο και στο ιατρείο του στρατοπέδου στον Ανω Καλαμώνα της Ρόδου. Ξημέρωναν Χριστούγεννα. Πολλοί φαντάροι είχαν πάρει άδεια αλλά και εμείς περιμέναμε να πάρουμε άλλοι τις μεταθέσεις, άλλοι τις άδειές μας επίσης. Η οργιώδης βλάστηση που περιτριγύριζε το 211 ΤΕ, ήταν καλυμμένη από πούσι που κατέβαινε από το βουνό της Καλόπετρας και την Ψίνθο προκαλώντας μια εικόνα εξωπραγματική. Η συνήθης πρωινή νευρικότητα του στρατοπέδου είχε εξαφανιστεί. Κάτι άλλο γινόταν εκείνη τη μέρα. Περπατώντας προς το διοικητήριο κοίταξα στα χαμηλά τον κάμπο και στο βάθος μόλις που αχνοφαινόταν το Μπεβεράνο, το φυλάκιο του στρατοπέδου μας. Είχαν μόλις ανάψει και εκεί τα φώτα τα παιδιά. Τώρα, από τον Αγιώργη ακουγόταν η ψαλμωδία. Σε λίγο θα γέμιζε από τους φαντάρους που ήδη ετοιμάζονταν για τη χριστουγεννιάτικη λειτουργία. Δεν τους έβλεπες ποτέ να είναι όλοι τόσο χαρούμενοι και κεφάτοι. Μια ανεξήγητη κάπα χαράς είχε σκεπάσει όλο το απομονωμένο στρατόπεδο.

Θυμάμαι και άλλα Χριστούγεννα, μακριά πολύ, σε μια αρχαιολογική ανασκαφή χαμένη στην πάμπα του νότιου Περού. Το έργο είχε λήξει αλλά κάποιοι λίγοι είχαμε αποφασίσει να μείνουμε για να περάσουμε διαφορετικά Χριστούγεννα κοντά στα αρχαία ερείπια που είχαμε φέρει στο φως λίγες μέρες πριν. Νότιο ημισφαίριο και είχε βαριά ζέστη. Δεν είχα ξανακάνει Χριστούγεννα στο νότιο ημισφαίριο, με ζέστη και καλοκαιρινές νύχτες. Κοιτώντας εκείνον τον ατελείωτο ορίζοντα από χαμηλούς, χωμάτινους λόφους, με τα λίγα δέντρα χουαράνγκο να στολίζουν την πάμπα, γιόρτασα εκείνα τα διαφορετικά Χριστούγεννα μαζί με λίγους συναδέλφους, στις σκηνές μας γύρω από τα αρχαιολογικά σκάμματα, με ένα μπουκάλι κρασί και ένα υποτυπώδες δείπνο γύρω από μια μικρή φωτιά. Πάνω μας ο Σταυρός του Νότου και ένας ουράνιος θόλος με διαφορετικούς αστερισμούς από εκείνους που είχαμε συνηθίσει. Παρά τη ζέστη και τον καλοκαιρινό ουρανό, ήταν Χριστούγεννα και πάλι και το νιώθαμε όλοι μας πως δεν ήταν μια κοινή μέρα του χρόνου. Για κάποιον λόγο, δεκαπέντε – είκοσι συνάδελφοι από διαφορετικά κράτη και καταγωγές, άθεοι, αγνωστικιστές και πιστοί, κάναμε ο καθένας τη δική του προσευχή. Για ώρα δεν μιλούσαμε. Δεν χρειαζόταν. Πνευματικότητα.

Και άλλα πολλά Χριστούγεννα θυμάμαι, που ήταν πράγματι Χριστούγεννα: σε ένα χιονισμένο βουνό, χωρίς τουρισμό, χωρίς ουρές αυτοκινήτων γεμάτα τουρίστες, που θα έτρωγαν τα προκάτ τους γεύματα σε αφύσικα εορταστικά στέκια. Η ομίχλη μόλις σε άφηνε να δεις στα εκατό μέτρα ενώ η Κορνατζέρα ήταν τελείως άφαντη. Τα φωτάκια από τα σπίτια του χωριού ήταν η μόνη ένδειξη ζωής. Χτυπούσαν καμπάνες και άλλες ακούγονταν από τα μακρινά χωριά, σαν σε συνεννόηση. Κάποιοι έβγαιναν να κόψουν ξύλα και οι μυρωδιές από τα σπιτικά φαγητά κατέκλυζαν τον αέρα. Τότε, τα Χριστούγεννα, οι ταβέρνες παρέμεναν κλειστές, το αντίθετο από σήμερα. Ολα γίνονταν στο σπίτι, όλοι συναντιόντουσαν στα σπίτια τους και ύστερα έκαναν περιπάτους σε ομάδες φίλων και συγγενών. Ηταν Χριστούγεννα. Σπιτική υπόθεση. Εστία.

Η μεγαλύτερη νύχτα του χρόνου στο βόρειο ημισφαίριο. Bαθιές και αχαρτογράφητες νύχτες που προμηνύουν το «γύρισμα του έτους» και σημαδεύουν το τέλος του προηγούμενου. Επί αμέτρητες χιλιετίες κοινοτικές τελετουργίες λάμβαναν χώρα στις κοινωνίες των παλαιών ανθρώπων, οι οποίες αντικαταστάθηκαν με λειτουργίες, ενιαύσια ημερολόγια θρησκευτικών εορτών που έδιναν τον τόνο και την προϋπόθεση για μια αναμονή που δεν ήταν εμπορική, ούτε κοσμική, ούτε τουριστική αλλά μυστηριακή. Ας είμαστε θαρραλέοι αν είμαστε τίμιοι με τους εαυτούς μας. Ας αλλάξουμε το όνομα Χριστούγεννα από αυτό που έχουμε πλέον στις 25 Δεκεμβρίου του κάθε χρόνου.

* Δρ Σταύρος Οικονομίδης

Adjunct Professor of Greek Archaeology

Arcadia University, Glenside, USA

Διευθυντής της Ελληνοαλβανικής Αρχαιολογικής Αποστολής στο Τριεθνές των Πρεσπών

[email protected]

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Σήμερα, Τετάρτη 22 Μαϊου, στα ελληνικά σχολεία διεξάγονταν οι εξετάσεις «PISA» (με τη συμμετοχή 660 σχολείων και συνολικά 12.

Σχόλια

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

ΠΙΟ ΔΙΑΒΑΣΜΕΝΑ

Αμερική

ΒΟΣΤΩΝΗ. Εκλέχτηκε την Παρασκευή 17 Μαΐου 2024 από τη Σύνοδο του Φαναρίου, ο Επίσκοπος Σασίμων Κωνσταντίνος (Μώραλης) Μητροπολίτης Ντένβερ, όπως άλλωστε ήταν αναμενόμενο και όπως είχε εξαγγείλει ο «Ε.

ΑΠΟΨΕΙΣ

Είδε συγχωριανούς του, που τους κρέμασαν στους φανοστάτες της πλατείας της Καλαμάτας.

Πολιτισμός

ΑΘΗΝΑ. Σε μία λαμπρή τελετή με άρωμα Ελλάδας και Γαλλίας παραδόθηκε η Ολυμπιακή Φλόγα το απόγευμα της Παρασκευής στην οικοδέσποινα των φετινών Ολυμπιακών Αγώνων.

ΒΙΝΤΕΟ