GR US

Ελεύθερη βούληση

Αssociated Press

(AP Photo/Petros Karadjias)

Η ύπαρξη ελεύθερης βούλησης στον άνθρωπο είναι ένα κεφαλαιώδες ερώτημα στο οποίο έχουν επιχειρήσει να δώσουν απάντηση θρησκείες, φιλοσοφικά συστήματα και διαφορετικοί επιστημονικοί κλάδοι, σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης, από χιλιάδες χρόνια.

Το θέλημα Θεού, το πεπρωμένο, η μοίρα, το κάρμα, η νομοτέλεια της φύσης ,αλλά και η ύπαρξη απόλυτης ελευθερίας είναι μερικές από τις πολλές και συχνά αντικρουόμενες απαντήσεις ή απόψεις οι οποίες ,ως είναι αναμενόμενο, εξαρτώνται από την προσωπική ιδιοσυγκρασία εκάστου αλλά και από τα ήθη των καιρών και τις επικρατούσες κοινωνικές και πολιτιστικές συνθήκες.

Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι το υπό την ευρεία έννοια περιβάλλον αλλά κυρίως η φύση, η κληρονομικότητα του συγκεκριμένου ατόμου έχουν μείζονα, αν όχι καταλυτική, επίδραση στις δυνατότητές του να ασκήσει οποιαδήποτε ελευθερία βούλησης, να φέρει σε πέρας τα σχέδιά του και να πραγματώσει τα όνειρά του. Αλλωστε από την αρχαιότητα ο Ηράκλειτος δίδαξε ότι «ήθος ανθρώπω δαίμων», δηλαδή, η μοίρα του καθενός μας εξαρτάται από την ίδια τη φύση μας.

Σήμερα, την εποχή της πανδημίας αλλά και της ραγδαίας προόδου στην κατανόηση των φυσικών νόμων και του περιβάλλοντος, έχει ιδιαίτερα ενισχυθεί η άποψη ότι ο άνθρωπος επηρεάζεται αποφασιστικά από δυνάμεις που δύσκολα μπορεί να ελέγξει και οι οποίες περιορίζουν ουσιαστικά τη δυνατότητά του στην άσκηση ελεύθερης βούλησης σε μακροπρόθεσμο, στρατηγικό σχεδιασμό και καθορισμό της ζωής του.

Είναι πολλοί εκείνοι που διακρίνουν μέσα από την προϊούσα γνώση των φυσικών νόμων και του περιβάλλοντος μια κυρίαρχη νομοτέλεια και επίδραση σε προσωπικό, κοινωνικό, πλανητικό αλλά και κοσμικό επίπεδο με μικρή δυνατότητα ατομικής ελευθερίας.

Ιδιαίτερα σήμερα στην εποχή της πανδημίας και του γιγαντιαίου, πολύπλευρα αρνητικού αντίκτυπου της, πολλοί αισθάνονται, εν προκειμένω, ακόμη μεγαλύτερη απαισιοδοξία όταν βλέπουν την ανθρώπινη αδυναμία αντιμετώπισης ακόμη και ενός «αόρατου» μικροβιακού εχθρού ο οποίος έχει υποθηκεύσει την ζωή και αιχμαλωτίσει ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Εν τούτοις, αυτή η απαισιόδοξη και ακραία περιοριστική θεώρηση για την ύπαρξη οιασδήποτε ελεύθερης βούλησης, φαίνεται να παραβλέπει ορισμένα κεφαλαιώδη δεδομένα.

Διότι όταν λαμβάνεται υπόψη μόνο η φυσική, υλική πραγματικότητα, παραγνωρίζεται ότι ο άνθρωπος μπορεί μεν να ζει και να υπάρχει μέσα σε ένα καθοριζόμενο από φυσικούς νόμους νομοτελειακό πλαίσιο, ο ίδιος όμως ως συγκεκριμένη προσωπικότητα είναι μια αυτοτελής πνευματική, νοήμων και κοινωνική ύπαρξη. Η οποία, ακριβώς λόγω της νοημοσύνης της, ευρίσκεται συνεχώς αντιμέτωπη με προκλήσεις και καλείται σε κάθε βήμα να κάνει επιλογές για να απαντήσει σε ερωτήματα και διλήμματα που του θέτει η αντιληπτική του ικανότητα και η ανάγκη συνύπαρξης με τους συνάνθρωπους του.

Αλλωστε στην περίπτωση της πανδημίας, στην οποία μερικοί βλέπουν την παρουσία της μοίρας που υπογραμμίζει την ανθρώπινη ανημποριά, παραβλέπεται ότι η ανθρωπότητα επανειλημμένα, σε ιστορικό βάθος και προοπτική αιώνων, αντιμετώπισε και ξεπέρασε φονικές επιδημίες και μάστιγες οι οποίες επηρέασαν μεν αλλά δεν ανέκοψαν την αλματώδη και συνεχή ανθρώπινη πρόοδο.

Καταληκτικά, στον προβληματισμό για την ύπαρξη και την έκταση ελεύθερης βούλησης, παράλληλα με την ύπαρξη σημαντικών παραμέτρων επιρροής της, θα πρέπει να δεχθούμε, ως ελάχιστο συμπέρασμα, ότι το κεφαλαιώδες αυτό θέμα θα παραμείνει ανοικτό και θα συνεχίσει να αποτελεί μια από τις προκλήσεις για την ανθρώπινη διανόηση.

Η απάντηση φαίνεται ότι θα εξαρτάται πάντοτε από την προσωπική κοσμοθεωρία, τη φιλοσοφική προοπτική και την ιδιοσυγκρασία του συγκεκριμένου ατόμου, καθώς και από τα ήθη και τις συνθήκες του χρονικά και γεωγραφικά καθοριζόμενου περιβάλλοντος μέσα στο οποίο ζει.