GR US

Πες μου μια ιστορία: Εικόνες της ιστορίας που μας σόκαραν επαναλαμβάνονται

Εθνικός Κήρυξ Archive

O πίνακας του Νικολάου Γύζη με το τίτλο «Μετά την καταστροφή των Ψαρών».

Ενας άντρας έχει αδράξει μια γυναίκα από τον καρπό και προσπαθεί να τη σύρει επάνω στη βάρκα. Μια μητέρα πάνω στη βάρκα που κλυδωνίζεται κρατάει σφιχτά στο στήθος με τόνα χέρι το μωρό της κι απλώνει τ’ άλλο στη θάλασσα να καταφέρει ν’ αδράξει το άλλο, το φασκιωμένο της, που της έπεσε στο νερό και βυθίζεται απομακρυνόμενο από το σκάφος. Στον τεντωμένο λαιμό της και στα γουρλωμένα μάτια της φωλιασμένη η αγωνία.

Να μην το χάσει μες στα κύματα, σαν έστω με το βλέμμα να το δέσει, να μπορέσει να το φέρει προς το μέρος της. Ενας άντρας γέρνει απ’ τη βάρκα προς τη θάλασσα σφιχτοκρατώντας απ’ τον καρπό μια γυναίκα, να μην πνιγεί, να την τραβήξει επάνω στη βάρκα. Το σκάφος κινδυνεύει να μπατάρει από εκεί, από την αριστερή πλευρά. Ενας άντρας όρθιος στη μέση αρπάζει ένα κουπί και προσπαθεί να κρατήσει την ισορροπία, να μην αναποδογυρίσει το σκάφος.

Στριμωγμένες στην πλώρη, κουλουριασμένες στα δύο, μερικές γυναίκες ακόμα με τα παιδιά τους. Ο θρήνος και η αγωνία προσωποποιημένες. Μία γερμένη στα γόνατά της με το κεφάλι μες στα χέρια βυθισμένη σε ανείπωτο θρήνο. Μια άλλη έχει γραπώσει την κουπαστή στην πλώρη να κρατήσει την ισορροπία της, καθώς η βάρκα από τη μία κλυδωνίζεται από τα μεγάλα κύματα της θαλασσοταραχής κι από την άλλη γέρνει στο πλάι από το βάρος αυτών που προσπαθούν ν’ ανέβουν και να βοηθήσουν τους δικούς τους που είναι στο νερό να σκαρφαλώσουν στη σωτηρία τους.

Οχι η εικόνα δεν είναι των τελευταίων ημερών, μιας βάρκας με πρόσφυγες που βυθίζεται ανοιχτά της Μυτιλήνης ή κάπου στην Αδριατική. Είναι ένας πίνακας του Νικολάου Γύζη με το τίτλο «Μετά την καταστροφή των Ψαρών». Οι επιβαίνοντες είναι Έλληνες. Ένας παπάς, μισός μες στη θάλασσα μισός ανεβασμένος στην κουπαστή, κρατάει στο χέρι του, ευδιάκριτα, το Ευαγγέλιο, σύμβολο της Ορθόδοξης χριστιανικής θρησκείας.

Στην πρύμνη κυματίζει η λευκή σημαία των Ψαριανών με το γαλάζιο σταυρό και τη φράση «Ελευθερία ή θάνατος» ως λευκός άγγελος. Μέσα στο σκοτεινιασμένο τοπίο των καπνών από τους κανονιοβολισμούς, την ανατίναξη των πυριτιδαποθηκών και την ανταριασμένη μαύρη θάλασσα είναι άραγε η ελπίδα ή συνοδός στο θάνατο; Στην πλώρη γραμμένο το όνομα της βάρκας, «Ελλάς». Ο Γύζης φιλοτέχνησε τον πίνακα μετά την ήττα των Ελλήνων στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897.

Το έργο αναφέρεται στους λίγους που προσπάθησαν να σωθούν μέσα σε βάρκες από την ολοσχερή καταστροφή των Ψαρών το 1824 από τους Οθωμανούς. Τουρκικός στόλος 176 πλοίων (πολεμικών και φορτηγών) υπό τον Αιγύπτιο Χοσρέφ Πασά, συνεπικουρούμενος από Αιγύπτιους και Γάλλους στρατιώτες περικύκλωσε το μικρό νησί των Ψαρών, για να το εκδικηθεί για τη συμμετοχή του στην Ελληνική Επανάσταση. Πράγματι με την έναρξη της Επανάστασης οι πλούσιοι Ψαριανοί πλοιοκτήτες, τάχθηκαν στον Αγώνα στο πλευρό των Υδραίων και των Σπετσιωτών, προσφέροντας πλοία και άνδρες.

Μάλιστα εκδικήθηκαν για τη σφαγή της Χίου του 1822 με την πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας. Εκτοτε πολλοί από τα γειτονικά νησιά κατέφυγαν στα Ψαρά, που ο πληθυσμός τους έφτασε να αριθμεί, από επτά χιλιάδες που ήταν, τις τριάντα χιλιάδες. Ισως ήταν λάθος των Ψαριανών πως δε θέλησαν να αντιμετωπίσουν τον τούρκικο στόλο στη θάλασσα, αλλά ταμπουρώθηκαν στο νησί. Μάλιστα αφαίρεσαν τα πηδάλια από τα σκάφη τους. Οχυρώθηκαν στο Παλαιόκαστρο και προτίμησαν να ανατιναχθούν μαζί με τις πυριτιδαποθήκες του νησιού, την ώρα που η Τούρκοι έμπαιναν στο κάστρο.

Μόλις τρεις χιλιάδες κατάφεραν να σωθούν από τη σφαγή στα λίγα σκάφη όπου είχαν απομείνει πηδάλια. Το νησί ερημώθηκε. Ο Διονύσιος Σολωμός έγραψε: «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη περπατώντας η Δόξα μονάχη μελετά τα λαμπρά παλληκάρια και στην κόμη στεφάνι φορεί γινωμένο από λίγα χορτάρια πούχαν μείνει στην έρημη γη.»

Εχει ενδιαφέρον η συνέχεια. Οταν λίγες εβδομάδες αργότερα ο τουρκικός στόλος αποχώρησε, οι Έλληνες ανακατέλαβαν το νησί. Από τη φρουρά απέμειναν λίγοι Τουρκαλβανοί που ταμπουρώθηκαν σε σπίτια. Παρά τις παραινέσεις του Κανάρη να τους εξολοθρεύσουν, οι στρατιώτες επιδόθηκαν σε πλιάτσικο. Αυτό ήταν το λάθος τους.

Με τη βοήθεια των Τουρκαλβανών της φρουράς που είχαν μείνει στο νησί οι τουρκικές ενισχύσεις κατάφεραν να καταλάβουν πάλι το νησί, το οποίο παρέμεινε μέχρι το 1912 υπό τουρκική κυριαρχία. Με επιστολή του στους προκρίτους της Υδρας ο Μιαούλης επεσήμανε: «…Σας αφήνω να στοχασθήτε οποία ακαταστασία, ασυμφωνία και ιδιοτέλεια βασιλεύει εις τον στόλο μας και αν εις τοιαύτην κατάστασιν ευρισκομένου του στόλου εμπορούμεν να βάλωμεν βάσιν και να ελπίζομεν εις αυτόν…».

Ο πίνακας του Νικολάου Γύζη «Μετά την καταστροφή των Ψαρών» αποδίδει μία εικόνα που σχεδόν δύο αιώνες μετά την τραγωδία των Ψαρών είναι εξαιρετικά επίκαιρη και επαναλαμβάνεται. Τέτοιες εικόνες είναι χαραγμένες στην ιστορική μνήμη των νησιωτών μας που απλόχερα πρόσφεραν βοήθεια στους πρόσφυγες;

Αυτό το Πάσχα της αγάπης ας ενώσουμε τις προσευχές μας να επιστρέψουν σύντομα στα σπίτια τους οι δύο νέοι στρατιωτικοί, που ανυποψίαστοι έγιναν τα πρώτα θύματα πολιτικοστρατιωτικών σκοπιμοτήτων. Ας προσευχηθούμε να δοθεί σύντομα ένα τέλος στον ανελέητο πόλεμο που μαίνεται στη γειτονιά μας και στα μυαλά ηγετών.