x
 

ΑΠΟΨΕΙΣ

Η ανθρωποκεντρική υποστασιοποίηση της Ελληνικής Γλώσσας

11 Φεβρουαρίου 2024
Της Πολυβίας Παραρά

Η ελληνική γλώσσα είναι μία μήτρα νοημάτων και αξιών με επίκεντρο τον άνθρωπο, απαράμιλλη στο περιεχόμενό της και στην εκφορά της. Η θέση αυτή πηγάζει από το καθεαυτό  παραγόμενο πολιτιστικό αποτέλεσμα της ελληνικής γλώσσας, αποτελώντας το όχημα του πρώτου ανθρωποκεντρικού πολιτισμού εν ελευθερία. Πιο συγκεκριμένα, η ελληνική γλώσσα περικλείει τα φαινόμενα, τα νοηματοδοτεί και μορφοποιείται από αυτά. Για παράδειγμα, η πρόταση δεδήμευται κράτος, περικλείει το φαινόμενο του δημοκρατικού γίγνεσθαι, του αποδίδει συγκεκριμένο νόημα ως το κράτος που ανήκει στον δῆμον του, και δημιουργεί το ρήμα δημεύομαι στην μέση φωνή περιγράφοντας με ακρίβεια το φαινόμενο, δηλαδή κυβερνιέμαι από τον δῆμον όντας εγώ ο δῆμος.

Στην αρχαία τραγωδία ο όρος «φιλανθρωπία» ορίζεται ως η αγάπη στον άνθρωπο:  φιλῶ τὸν ἄνθρωπον· στην αρχαία ελληνική φιλῶ σημαίνει αγαπώ και η λέξη άνθρωπος στην ελληνική γλώσσα υποστασιοποιείται ανεξάρτητα από το φύλο. Στον Προμηθέα Δεσμώτη, ο ποιητής Αισχύλος αποδίδει τον όρο φιλάνθρωπος στον τιτάνα ήρωά του: Ηφαιστος: τοιαῦτ᾽ ἐπηύρω τοῦ φιλανθρώπου τρόπου (αυτά τον βρήκαν εξαιτίας του φιλάνθρωπου τρόπου του).  Είναι η πρώτη φορά στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας που εισάγεται αυτός ο όρος, δηλαδή αυτή η νοητική σύλληψη. Στην πολιτική διάσταση αυτής της τραγωδίας αντιπαρατίθεται η τυραννίδα με τον «φιλάνθρωπον τρόπον»:

Κράτος: ὡς ἂν διδαχθῇ τὴν Διὸς τυραννίδα στέργειν, φιλανθρώπου δὲ παύεσθαι τρόπου (για να διδαχθεί να συναινεί στην τυραννίδα του Δία και να σταματήσει τον φιλάνθρωπον τρόπον).  Στον στίχο αυτό ο ποιητής Αισχύλος αντιπαραθέτει την φιλανθρωπία με την τυραννίδα και αντίστροφα. Τι νόημα θα δοθεί στον φιλάνθρωπον τρόπον; Ο Προμηθέας ενσαρκώνει τον φιλάνθρωπον τρόπον που αντιπαρατίθεται ανυποχώρητα στον τύραννον Δία.  Πρώτιστα, σύμφωνα με τον αισχύλειο τραγικό λόγο, ο φιλάνθρωπος τρόπος του Προμηθέα είναι μία πράξη αγάπης προς τον άνθρωπο, ώστε να μην εξαφανιστεί το ανθρώπινο είδος. Ο όρος τρόπος στην αρχαία ελληνική έχει την σημασία του «σκέπτεσθαι και ενεργείν», συνεπώς ο όρος φιλάνθρωπος τρόπος είναι μία στάση ζωής. Ο όρος τυραννία  στην συγκεκριμένη τραγωδία περιγράφεται ως  δεσποτισμός, αυθαιρεσία, απουσία θέσμισης,  έλλειψη ευθύνης και λογοδοσίας,   ως μία στάση συνολικά εχθρική προς τον άνθρωπο. Συνεπώς, με την επιλογή  του ο Αισχύλος να  αντιπαραθέσει τον φιλάνθρωπον τρόπον με την τυραννία, δίνει ρητά στον όρο φιλάνθρωπος και μία πολιτική διάσταση, αφού είναι  μία πράξη αντίστασης στον τυραννικό Δία, μία πράξη, λοιπόν, και πολιτική, η οποία εννοιολογείται ως αντίθετη προς  τον δεσποτισμό.

Τον Αισχύλο, το πρώτο μισό του 5ου αι. π.Χ., περιβάλλει μία κατάσταση αυτοπραγμάτωσης και ελευθερίας στην αθηναϊκή πολιτεία. Βλέπει τον άνθρωπο να υψώνεται, για να υπερασπίσει την ελευθερία του έναντι της  δεσποτικής περσικής απειλής. Βλέπει τον Αθηναίο πολίτη με σύνολη ελευθερία -ατομική, κοινωνική, πολιτική- να αυτοθεσμίζεται στην δημοκρατική πόλη-κράτος.  Ο χρυσούς αιώνας της κλασικής Ελλάδας είναι ο αιώνας που  τοποθετεί τον άνθρωπο στο κέντρο της πολιτικής ζωής, είναι ανθρωποκεντρικός, αγαπάει και  εμπιστεύεται τον άνθρωπο. Είναι ο αιώνας της πλήρους πολιτειότητας του Ελληνα, ο αιώνας γέννησης της δημοκρατίας.  Υποστασιοποιούμενος ο φιλάνθρωπος τρόπος του Αισχύλου στο περιβάλλον της αθηναϊκής δημοκρατίας καθίσταται συνώνυμο του ανθρωποκεντρισμού, δηλαδή της πολιτικής οργάνωσης με πυρήνα τον ελεύθερο πολίτη κατά αντιπαράθεση προς τον δεσποτισμό.

Την έννοια του ανθρωποκεντρισμού ως κοινωνία εν ελευθερία σε αντιδιαστολή με τις δεσποτικές κοινωνίες εισάγει η νέα επιστημολογία του κοινωνικού φαινομένου, που ορίζεται ως κοσμοσυστημική γνωσιολογία, βασισμένη στο ιστορικό παράδειγμα του ελληνικού κόσμου στην εξέλιξή του.  Η νοηματική σύλληψη του φιλανθρώπου τρόπου ως αγώνα στον αντίποδα της τυραννίδας εισάγεται στην τραγωδία του Αισχύλου Προμηθέας Δεσμώτης, την τραγωδία που κατεξοχήν απορρίπτει ρητά και χωρίς διλημματική προσέγγιση όλα τα χαρακτηριστικά του δεσποτισμού.

Το δημοκρατικό γίγνεσθαι γεννιέται μέσα από μία γλώσσα απαράμιλλη και την γεννάει, αυτοθεσμίζεται και αυτοθεσμίζει. Κατανοώντας την ελληνική γλώσσα, κατανοούμε και τους πολιτιστικούς  θησαυρούς που δημιούργησε. Η γλώσσα αυτή γεννήθηκε και διαμορφώθηκε ακριβώς στον ίδιο χώρο που γέννησε ένα μοναδικό φαινόμενο για τον πολιτισμό: την ανθρωποκεντρική πολιτεία εν ελευθερία, ενώ περιστοιχιζόταν από δεσποτικές επικράτειες. Ο ελληνικός κόσμος εξελισσόμενος προς την ελευθερία και την δημοκρατία βάθαινε και πλάταινε την σκέψη του για την κατάσταση του ανθρώπου και αυτός ο βαθύς στοχασμός και το αγωνιστικό ήθος αποτυπώνονταν στην γλώσσα του. Ο Σοφοκλής επινοεί τον όρο «υψίπολις» για τον πολίτη που  ενάρετος και υπεύθυνος υπηρετεί την ελεύθερη πολιτεία και πραγματώνεται μέσα σε αυτήν, παροτρύνοντας τους συμπολίτες του στην επιδίωξη αυτού του στόχου, ενώ  ο «άπολις»  στερούμενος αιδούς και δικαιοσύνης δεν ανήκει στην πόλη.  Στον πλατωνικό διάλογο Πρωταγόρας σύμφωνα με τον μύθο του Επιμηθέα ο Δίας διατάζει τον Ερμή να διανείμει την αιδώ και την δικαιοσύνη σε όλους, ως τα δύο εφόδια που είναι απαραίτητο να δοθούν σε όλους τους ανθρώπους προκειμένου να θεμελιωθεί η πολιτική κοινωνία: «επί πάντας και πάντων μετεχόντων». Επειδή ό,τι  αποτελεί ιδεολογικό υπόβαθρο της δημοκρατίας- η αιδημοσύνη και η δικαιοσύνη- το δικαιούνται όλοι οι άνθρωποι και όποιος δεν διαθέτει αιδώ και δικαιοσύνη δεν μπορεί να μετέχει της  πολιτικής, ως πράξης οργάνωσης της κοινωνίας.  Η απουσία αιδούς και δικαιοσύνης εγκυμονεί την ύβρη,  περιφρονεί την αριστοτέλεια μεσότητα και εντέλει  υπονομεύει την πολιτική κοινωνία. Αξίζει σε αυτό το σημείο να διερωτηθούμε σε ποια βαθμίδα της αξιακής κλίμακας των σύγχρονων κοινωνιών βρίσκονται οι θεμέλιες αξίες της αιδούς και της δικαιοσύνης κατά  την άσκηση της πολιτικής.

Τα κείμενα της ελληνικής λογοτεχνίας αποτελούν απαράμιλλους πνευματικούς θησαυρούς για την μελέτη του φαινομένου του ελεύθερου ανθρώπου. Πρέπει να κατανοήσουμε ότι τα αστείρευτα αυτά κείμενα για την ανθρώπινη κατάσταση σε καθεστώς ελευθερίας δεν δημιουργήθηκαν επειδή τυχαία εμφανίστηκαν διάνοιες στο συγκεκριμένο χωροχρόνο. Είναι πιο λογικό να υποθέσουμε ότι στο ελληνικό ιστορικό γίγνεσθαι ελευθερίας και δημοκρατίας,  οι άνθρωποι αυτοί στοχάζονταν βιώνοντάς το,  το παρατηρούσαν και παρήγαγαν ποιητικό, ιστορικό και φιλοσοφικό λόγο, προκειμένου να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις του και να το βιώσουν.

Στα κείμενα της ελληνικής γλώσσας καταγράφονταν  οι υπαρξιακές αγωνίες του ελεύθερου ανθρώπου, η αυτόνομη υπόστασή του και κυρίως οι προκλήσεις που ορθώνονταν μπροστά του.  Η ελληνική γλώσσα από τις πολιτικές κοινωνίες του Ομήρου μέχρι την γέννηση της δημοκρατίας  δημιουργεί πολιτισμό και διαμορφώνεται από αυτόν, βαθαίνοντας και πλαταίνοντας τις διαστάσεις της εκεί που φτάνει η διερεύνηση της υπόστασης του ελεύθερου αυτοθεσμιζόμενου ανθρώπου,  του ανθρώπου της δημοκρατίας. Η ελληνική γλώσσα είναι μία γλώσσα που εξελισσόμενη δημιουργούσε πνευματικά εργαλεία σε μια αμοιβαία πολιτισμική ανατροφοδότηση με την εξελικτική πορεία του ελληνικού κόσμου, προκειμένου να αποδώσει  υψηλές  έννοιες για τον αυτόνομο άνθρωπο που προσπαθούσε να ανταπεξέλθει στην υψηλή ευθύνη της αυτοκυβερνούμενης πολιτείας. Παραθέτω τον στίχο από το σατυρικό δράμα Κύκλωψ του Ευριπίδη που αποτελεί μια μεγαλειώδη αποτύπωση της δημοκρατίας:  Οδυσσέας: τίνος κλύοντες; ἢ δεδήμευται κράτος; (Ποιον υπακούουν; ’Η το κράτος έχει υποστασιοποιηθεί από τους πολίτες); Οπως αναφέρθηκε και στην εισαγωγή, η πρόταση το κράτος δημεύεται αποδίδει με μοναδικό τρόπο την υπόσταση και λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Η ελληνική γλώσσα μάς βοηθάει να μετρήσουμε και να στοχαστούμε σήμερα σε ποιο βαθμό «δημεύεται το κράτος» στις κοινωνίες της Δύσης, δηλαδή σε ποιο βαθμό ο πολίτης σήμερα αποτελεί θεσμό της άσκησης της πολιτικής. Με άλλα λόγια, η ελληνική γλώσσα με την εννοιολογική και νοηματοδοτική της δύναμη μάς αποκαλύπτει και μας υποδεικνύει την έλλειψη συμμετοχής του πολίτη στην άσκηση πολιτικής και στον περιορισμό του στην ιδιωτεία.

Η ανθρωποκεντρική υποστασιοποίηση της ελληνικής γλώσσας την καθιστά μοναδική και απαράμιλλη. Η μοναδικότητα της Ελληνικής  τεκμηριώνεται και από  το γεγονός ότι το σημαίνον (τα φωνήματα της λέξης) και το σημαινόμενο  (το νόημα της λέξης) ταυτίζονται στο μέγιστο βαθμό στην ελληνική γλώσσα. Για παράδειγμα, η λέξη «δημοκρατία» είναι το κράτος του δήμου, δηλαδή η πολιτεία που η πολιτική αρμοδιότητα ασκείται από τους ίδιους τους πολίτες. Η εκφορά της  λέξης διαυγάζει και το εννοιολογικό περιεχόμενο του όρου. Οι όροι «ισηγορία», « ισονομία», «ισοπολιτεία» υποστασιοποιούν το περιεχόμενο της δημοκρατίας αποτελώντας τους τρεις πυλώνες της:  η ίση ευκαιρία για δημόσιο λόγο του «τις αγορεύει βούλεται;», ισότητα απέναντι στον νόμο, ισότητα στην εκλογή στις αρχές της πολιτείας. Στις άλλες γλώσσες δεν υπάρχουν αυτές οι λέξεις, γιατί δεν τις γέννησε και δεν τις υποστασιοποίησε καθολικά άλλος πολιτισμός εκτός από τον ελληνικό, και ως εκ τούτου  χρησιμοποιούνται  φράσεις για να τις περιγράψουν και όχι λέξεις: «equal freedom of speech», «equality before the law» και για το « ισοπολιτεία» το κατά προσέγγιση «equality of civicrights» δεδομένου ότι δεν υφίσταται ως πραγματικότητα στις σύγχρονες κοινωνίες, στις οποίες υπάρχει ισότητα στα δικαιώματα του πολίτη (civilrights) αλλά όχι και στην πολιτειότητα (civicrights), αφού οι πολίτες εξίσου ως σώμα δεν αποτελούν θεσμό, δήμο, συμμετέχοντα στην άσκηση των πολιτικών λειτουργιών.

Αλλά δεν κάνει μόνο αυτό η ελληνική γλώσσα, δηλαδή να είναι ακριβής και περιγραφική στο νοηματικό επίπεδο. Η ελληνική γλώσσα έχει και την δύναμη να διαπλάθει το ήθος του ομιλούντα. Για παράδειγμα, η λέξη « φθόνος» φαίνεται να συσχετίζεται με το ρήμα « φθείρω/φθίνω»  που σημαίνει εξασθενώ, γίνομαι κάτι λιγότερο, παρακμάζω. Η ίδια η λέξη μάς προειδοποιεί να μην κάνουμε αυτήν την επιλογή. Στα αγγλικά η λέξη «envy» , δεν είναι και περιγραφική των επιπτώσεων αυτής της επιλογής στην προσωπικότητα του ανθρώπου. Κατά τον ίδιο τρόπο, η λέξη «εκδίκηση» βρίσκεται στον αντίποδα των ένδικων θεσμισμένων μέσων, μας προειδοποιεί ότι είναι μία Δίκη που κινείται έξω από την περιοχή του θεσμισμένου δικαίου, άρα μας αποτρέπει. Η αγγλική λέξη «revenge» δεν συνδέεται  με την αντίληψη περί παράκαμψης του δικαίου, ώστε να  λειτουργεί αποτρεπτικά στο ηθικό επίπεδο. Τέλος, η ελληνική γλώσσα είναι μία λέξη που κινεί την φαντασία. Ας πάρουμε τη λέξη « άγαλμα» που προέρχεται από το  ρήμα «αγάλλω», που σημαίνει ευχαριστιέμαι ψυχικά. Συγκρινόμενη αυτή η λέξη με την αντίστοιχη αγγλική « statue» που προέρχεται από το λατινικό ρήμα « στέκομαι» ( στα λατινικά (sto/statum), αποτείνεται σε μία διαφορετική κατάσταση:  η λέξη « άγαλμα» υποδηλώνει την κίνηση της ψυχής από την ευχαρίστηση,  ενώ η λέξη «statue»  υποδηλώνει την ακινησία.

Καταλήγουμε ότι αυτό που συνιστά την μοναδικότητα της ελληνικής γλώσσας είναι ότι διαθέτει μια υψηλή νοηματοδότηση: αγαπάει τον άνθρωπο, τον παροτρύνει και τον οδηγεί στην ηθική και πνευματική του ανύψωση. Είναι μία γλώσσα απαράμιλλη  αποτελώντας αφεαυτή ένα εργαλείο δημιουργίας πολιτισμού που ορίζει  αυθεντικά και σαφώς τις έννοιες, βαθαίνει  και διαμορφώνει  το ήθος του ανθρώπου,  κινητοποιεί  την φαντασία του.  Οι ελληνικές λέξεις δεν είναι μόνο λέξεις, είναι ταμεῖα σοφίας, ἀρετῆς καἰ κάλλους.  Η γλώσσα κάθε λαού είναι τρόπος σκέψης, έκφρασης και αντίληψης του κόσμου. Και η ελληνική γλώσσα εκφράζει και αποτυπώνει τον πολιτισμό του Έλληνα, έναν πολιτισμό που παραμένει μήτρα για τον παρόντα και μέλλοντα άνθρωπο.

Συμπερασματικά, η ελληνική γλώσσα ως προς αυτό είναι αποκαλυπτική ως ένας θησαυρός ήθους και νοημάτων που δημιουργεί πολιτισμό. Σήμερα το πολιτιστικό παράδειγμα του ελληνικού κόσμου, όπως αποτυπώνεται στα κείμενα της ελληνικής γλώσσας είναι πιο επίκαιρο και πιο μοντέρνο από ποτέ,  ώστε να αφυπνίσει και να νοηματοδοτήσει τον πολιτισμό μας, για να καταστεί  ο άνθρωπος αυτοσκοπός και να πάψει να αποτελεί ένα μέσο στο βωμό της κερδοσκοπίας. Η παρακαταθήκη της ελληνικής γλώσσας προτείνει την κοινωνία της αιδούς και της δικαιοσύνης και όχι αυτήν της ύβρεως.  Εχει να μας διδάξει σήμερα πολλά.

* Η Δρ Πολυβία Παραρά διδάσκει Ελληνικές Σπουδές στο Τμήμα Κλασσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ Κόλετζ Παρκ, ΗΠΑ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αισχύλου, Προμηθέας Δεσμώτης.

Αριστοτέλους Ρητορική.

Πλάτωνος Πρωταγόρας.

Σοφοκλέους, Αντιγόνη.

Castoriadis, Cοrnelius, «The Greek Polis and the Creation of Democracy» στο Grad[1]uate Faculty Philosophical Journal, vol.9, issue 2, 1983.

Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος, Περί τῆς Πολιτικῆς, Μορφωτικό Ιδρυμα Εθνικής Τρα[1]πέζης, Αθήνα 2008.

Γιώργος Κοντογιώργης, Πολίτης και Πό[1]λις. Έννοια και τυπολογία της πολιτειότητας, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2003.

Γιώργος Κοντογιώργης, Το Ελληνικό Κο[1]σμοσύστημα, εκδόσεις Ι. Σιδέρης, Αθήνα. τόμοι Α (2006), Β(2014), Γ(2020), Δ(2020).

Γιώργος Κοντογιώργης Γνώση και Μέ[1]θοδος. 29 ερωτήματα για την κοσμοσυ[1]στημική γνωσιολογία, εκδόσεις Παρουσία, 2017.

Polyvie Parara, La dimension politique des tragédies d’ Eschyle, De Boccard, Paris, 2010

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Παρακολουθώντας τελευταία από την Αθήνα τις πρόσφατες εξελίξεις στην Ομογένεια των ΗΠΑ, σημειώσαμε τέσσερις από αυτές που μας έκαναν τη μεγαλύτερη εντύπωση.

Σχόλια

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

ΠΙΟ ΔΙΑΒΑΣΜΕΝΑ

Αντίλογος

Παρενέβη, διαβάζω, ο υπουργός Υγείας, Θάνος Πλεύρης, για να τεθεί σε διαθεσιμότητα ο δημόσιος υπάλληλος που συνελήφθη για εμπλοκή του στην υπόθεση της 12χρονης στα Σεπόλια.

Εκδηλώσεις

ΜΠΡΟΥΚΛΙΝ. Μέσα σε ιδιαίτερα συγκινητικό κλίμα πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 18 Ιουνίου η τελετή αποφοίτησης της 8ης τάξης του Ημερήσιου Ελληνικού Σχολείου “Αργύριος Φάντης” στον Καθεδρικό Ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στο Μπρούκλιν.

Πολιτισμός

Η πρωτοεμφανιζόμενη συγγραφέας Μαρίνα Πλούμπη, μας χάρισε φέτος ένα παιδικό βιβλίο ξεχωριστό και μοναδικό για τα ελληνικά δεδομένα.

ΒΙΝΤΕΟ