x
 

Πολιτισμός

Η ιστορική εξέλιξη του Γερακίου

24 Φεβρουαρίου 2024
Του Παναγιώτη Χριστάκη, Ιστορικού Αρχαιολόγου*

«Το Γεράκι έχει μακραίωνη ιστορία, λόγω της συνεχούς κατοίκησης από την Υστερη Νεολιθική περίοδο (4400 – 3000 π.Χ.) μέχρι σήμερα». Τα παλαιότερα ίχνη ανθρώπινης δραστηριότητας έχουν εντοπιστεί στο λόφο Δοντάκια (Αρχαία Ακρόπολη Γερονθρών). Τα ευρήματα που βρέθηκαν στην ακρόπολη το 1905 από την Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή της Αθήνας στη Νεολιθική περίοδο και στην εποχή του Χαλκού. Η οχυρωμένη ακρόπολη και τα ερείπια κτηρίων στο πλάτωμα του λόφου μαρτυρούν την ακμή της πόλης των Γερονθρών έως τους Ρωμαϊκούς χρόνους. Γύρω στα 1100 π.Χ. οι Δωριείς ιδρύουν τη Σπάρτη και στα μέσα του 8ου αι. π.Χ. οι αρχαίες Γερόνθρες υποτάσσονται στους Δωριείς της Λακεδαίμονος με επικεφαλής τον Τήλεκλο. Οι Αχαιοί κάτοικοι των Γερονθρών εγκαταλείπουν την Πελοπόννησο και η ακρόπολη των Γερονθρών επανακατοικείται από Σπαρτιάτες εποίκους. «Στην Αρχαϊκή και Κλασική περίοδο η πόλη ήκμασε και εξελίχθηκε σε σπουδαίο πολιτικό και εμπορικό κέντρο. Αυτό αποδεικνύεται από τις επιγραφές, τα προξενικά ψηφίσματα και τα γλυπτά που βρέθηκαν από αυτή την περίοδο». Μετά την επικράτηση των Ρωμαίων, το Γεράκι (Γερόνθραι) μετατράπηκε σε αυτόνομη πόλη και εντάχθηκε στο Κοινό των Λακεδαιμονίων (195 – 21 π.Χ.), ενώ αργότερα συμπεριλήφθηκε στο Κοινό των Ελευθερολακώνων (21 π.Χ. – 375 μ.Χ.), το οποίο αποτελούσαν 18 πόλεις της Λακωνίας και που στην ουσία δημιούργησαν μια αυτόνομη συμπολιτεία, ξεχωριστά από τη Σπάρτη.

Τον 2o αιώνα μ.Χ. ο περιηγητής Παυσανίας, αντίκρισε τον Ναό του Απόλλωνα στην κορυφή του λόφου και την Αγορά δίπλα στις πηγές στη σημερινή Κάτω Βρύση. «Για τη λειτουργία της Αγοράς αυτής κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, μάς πληροφορούν οι τέσσερις εντοιχισμένες μαρμάρινες στήλες με το Διάταγμα του Διοκλητιανού στην είσοδο του βυζαντινού ναού του Ιωάννη του Χρυσόστομου, όπου καθορίζονταν οι τιμές 1600 προϊόντων». Τη συνέχεια της ζωής του οικισμού κατά την Πρωτοβυζαντινή εποχή στοιχειοθετούν η γραπτή αναφορά του ως Γερένθραι στον Συνέκδημο του Ιεροκλέους και δύο ερειπωμένες βασιλικές στους πρόποδες του λόφου. Στην Πρωτοβυζαντινή περίοδο οι κάτοικοι των Γερονθρών μετακινήθηκαν προς τον κάμπο, όπου και ιδρύθηκαν βασιλικές. Συγκεκριμένα στη θέση «Μητρόπολη», όπου βρισκόταν ο αρχαίος Ναός του Αρεως, βρέθηκαν από τον καθηγητή Ξυγγόπουλο κατάλοιπα παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 5ου αιώνα μ.Χ.. Ερείπια μεγάλης παλαιοχριστιανικής βασιλικής ήλθαν επίσης στο φως στη θέση που βρίσκεται ο βυζαντινός ναός του Αγίου Σώζοντος, καθώς και στην αρχαία ακρόπολη. Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς «αι Γερόνθραι» μετονομάσθηκαν σε «Γεράκι». Πιθανόν αυτό έγινε από τον 7ο – 11ο αιώνα ή ακόμα και τον 12ο αιώνα μ.Χ. Το όνομα «Γερόνθραι» επιβιώνει πάντως τουλάχιστον έως τον 6ο αιώνα μ.Χ. Στον Συνέκδημο του Ιεροκλέους (528 – 535), μεταξύ των ονομάτων άλλων 24 πόλεων της Πελοποννήσου, αναφέρεται ως «Γερένθραι». Νωρίτερα όμως ο Αραβας γεωγράφος Edrisi με εντολή του βασιλιά Ρογήρου Β’ της Σικελίας περιηγήθηκε τις χώρες της Μεσογείου. Στη νοτιοανατολική Πελοπόννησο κάνει αναφορά για έναν τόπο με το όνομα «Gethuria», το οποίο ταυτίστηκε από τους αρχιτέκτονες Μουτσόπουλο και Δημητροκάλλη με το Γεράκι.

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Δυτικούς, οι Φράγκοι έγιναν κύριοι της Πελοποννήσου και τη διαίρεσαν σε δώδεκα βαρονίες. Το Γεράκι αποτέλεσε έδρα βαρονίας, η οποία δόθηκε στον Βουργουνδό βαρόνο Guy de Nivelet, ο οποίος έκτισε εκεί και το κάστρο στον λόφο του Παλαιοκάστρου / Αϊ-Γιώργη ανατολικά του Γερακίου για τον έλεγχο της γύρω περιοχής, αλλά και για την επικοινωνία με τα κάστρα του Μυστρά και της Μονεμβασίας. Το κάστρο δεν είναι ακριβώς χρονολογημένο, σύμφωνα όμως με το Χρονικόν του Μορέως κτίστηκε από τον Guy de Nivelet ή τον γιο του Ιωάννη (Jean). Το 1259, στη μάχη της Πελαγονίας, οι Βυζαντινοί νικούν τους Φράγκους και ο πρίγκιπας της Αχαΐας Γουλιέλμος Β΄ Βιλλεαρδουίνος πιάνεται αιχμάλωτος. Το 1262 ελευθερώνεται, παραδίδοντας ως λύτρα στον Βυζαντινό αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο τα κάστρα του Γερακίου, του Μυστρά, της Μάνης και της Μονεμβασίας που αποτέλεσαν τη πιο σημαντική επαρχία του βυζαντινού κράτους, που είναι γνωστή ως Δεσποτάτο του Μορέως. Μετά την ανάκτηση από τους Βυζαντινούς, το Γεράκι γνωρίζει μεγάλη περίοδο ακμής. Κτίζονται δεκάδες ναοί σε όλη την έκτασή του, αλλά και δέκα ναοί μέσα στον οικισμό του κάστρου με εξαιρετικές τοιχογραφίες. Μέσα σε αυτούς αναφέρονται οικογένειες με επίσημους εκκλησιαστικούς και κοινωνικούς τίτλους. Ναοί με εξαιρετικές τοιχογραφίες στον οικισμό του κάστρου, όπως ο σταυρεπίστεγος ναός της Αγίας Παρασκευής, η Ζωοδόχος Πηγή και η Αγία Αικατερίνη στον τύπο της θολωτής βασιλικής, ο σταυρεπίστεγος ναός των Ταξιαρχών στη νότια κορυφή του λόφου Παλαιόκαστρο με την περίφημη τοιχογραφία της «Αλωσης της Ιεριχούς», όπως και ο Αγιος Γεώργιος που πιθανόν προϋπήρχε της ίδρυσης του κάστρου σύμφωνα με τον Ορλάνδο, αλλά ανακαινίστηκε και διακοσμήθηκε με τοιχογραφίες. Εντύπωση προκαλεί το προσκυνητάριο του ναού με την τοιχογραφία του έφιππου Αγίου Γεωργίου, που αποτελεί το ταφικό μνημείο του δευτερότοκου αδελφού του Ιωαννίτη ιππότη Inigo d’ Alfero. Στους Υστερους Βυζαντινούς χρόνους ο ιστορικός Γεώργιος Παχυμέρης αναφέρει τον οικισμό ως Ιεράκιον. Στον οικισμό του κάμπου υπάρχουν αξιόλογοι ναοί, οι σταυροειδείς εγγεγραμμένοι του Αγίου Σώζοντος, του Αγίου Αθανασίου, ο δίκλιτος ναός του Αγίου Νικολάου, αλλά και ο σταυρεπίστεγος ναός των Αγίων Θεοδώρων. Εντυπωσιακές τοιχογραφίες έχουν ο ναός της Ευαγγελίστριας και του Αγίου Ιωάννη Χρυσοστόμου. Το 1460, το Γεράκι, ο Μυστράς αλλά και η υπόλοιπη Λακωνία, εκτός της Μονεμβασίας, πέρασε στα χέρια των Οθωμανών. Το 1463 το Γεράκι καταλήφθηκε από τους Βενετούς, αλλά μόνο για πέντε χρόνια, καθώς το 1468 πέρασε ξανά στους Οθωμανούς. Τότε ανεγέρθηκαν μικροί μονοκάμαροι ναοί, όπως του Αγίου Νικολάου, της Αγίας Κυριακής, της Αγίας Σοφίας, του Αγίου Δημητρίου. Στις μέρες μας, σε όλη την έκταση του σημερινού Γερακίου υπάρχουν περίπου 40 ναοί, κάποιοι σε άρτια κατάσταση και κάποιοι ερειπωμένοι.

Κατά την Α΄ περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας οι πιο ισχυρές οικογένειες του Γερακίου είναι αυτή του Φασμούλου, του Μπράτη, του Γερακού και του Παπαγεωργίου. Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού του είναι αγρότες και κατέχουν τουλάχιστον ένα κομμάτι γης. Ταυτόχρονα, συνυπάρχουν με άρχοντες και ιδιοκτήτες, αλλά και με τις δυνάμεις εκείνης της εποχής. Λόγω των οικονομικών περιορισμών που προκλήθηκαν από τους κατακτητές, η κυκλοφορία των νομισμάτων ήταν πολύ περιορισμένη. Ωστόσο, το 1725, ο ίδιος ο Γερακός προσπάθησε να ανοικοδομήσει τον οικισμό, διότι πριν από αυτόν το χωριό ήταν σχεδόν ερειπωμένο, ενώ βελτιώθηκε επίσης και η οικονομία. Κατά τη Β΄ Οθωμανική κυριαρχία (1715 – 1821) οι ισχυρές οικογένειες ήταν εκείνες των Παπαϊωάννου, Χαροκόπου, Τζίρου και Μόρφα. Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά τη διάρκεια ολόκληρης της περιόδου της Ενετικής κατοχής και των δύο περιόδων της Οθωμανικής κυριαρχίας, οι Γερακίτες δεν είχαν εκπαίδευση, και μεγάλο μέρος τους ήταν ακόμη αναλφάβητο. Μέχρι την Επανάσταση του 1821 δεν υπήρχαν οργανωμένα σχολεία στους οικισμούς, γι’ αυτό και κάποιες πλούσιες οικογένειες έστελναν τα παιδιά τους στη Μονεμβασία. Αφού ο οικισμός λεηλατήθηκε από Αλβανούς το 1770, ξεκίνησαν ένοπλη επίθεση.

Το 1805, μετά τη στενότερη συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων, ο τόπος ηρέμησε και η σχέση τους ήταν αμοιβαία επωφελής. Το Γεράκι, παλαιότερα υπήρξε έδρα της επισκοπής Ελους, η οποία διατηρήθηκε μέχρι το 1833, ενώ ύστερα καταργήθηκε και πέρασε στην επισκοπή Σπάρτης. Στην επισκοπή Ελους διετέλεσε ως προτελευταίος επίσκοπος ο Γερακίτης Ιωάσαφ Γερακός, ο οποίος πέθανε το 1810 και τελευταίος ήταν ο Άνθιμος, που έδρασε στην Επανάσταση του 1821. Από το Γεράκι καταγόταν ο νεομάρτυρας Ιωάννης, που μαρτύρησε στη Λάρισα το 1773 και η μνήμη του εορτάζεται στις 21 Οκτωβρίου. Την περίοδο της Οθωμανικής κατάκτησης (1460 – 1821) και των ενδιάμεσων βενετικών κατακτήσεων (1463 – 1479 και 1685 – 1715) κτίζεται ο ενοριακός ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου, οι μονές του Προφήτη Ηλία Δάφνης και του Ιωάννη του Πρόδρομου. Την ίδια εποχή ιδρύθηκε και η Ι.Μ. του Τιμίου Προδρόμου από τον Γερακίτη μοναχό Σωφρόνιο προς το γειτονικό χωριό Αλεποχώρι. Σε αυτή τη μονή, αλλά και στον Προφήτη Ηλία, στη θέση Δάφνη (Καθολικό Μονής του 12ου αιώνα), υπήρχαν πολλοί Γερακίτες μοναχοί και η μονή λειτούργησε μέχρι το 1833. Στα χρόνια της Επανάστασης το Γεράκι είχε ενεργό ρόλο και στις 2 Σεπτεμβρίου 1825 ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης έστειλε από το Γεράκι εγκύκλιο προς τους «γενναίους Σπαρτιάτες, μικρούς και μεγάλους καπεταναίους και στρατιώτες», προτρέποντάς τους σε ενεργό συμμετοχή στον αγώνα. Ο Γέρος του Μοριά οργάνωσε τον στρατό με σκοπό να καθυστερήσει τον Ιμπραήμ και να δώσει τη δυνατότητα στα γυναικόπαιδα να φύγουν προς τα νησιά των Σπετσών και της Υδρας. Το Γεράκι τελικά «έπεσε» και κάηκε από τα στρατεύματα του Ιμπραήμ στις 12 Σεπτεμβρίου του 1825.

Η ζωή όμως δεν σταμάτησε στον οικισμό, καθώς λίγο καιρό αργότερα οι κάτοικοι επέστρεψαν και του έδωσαν και πάλι ανάσα ζωής. Με την εργατικότητα και τη θέλησή τους κατάφεραν να δημιουργήσουν πολλά κτήματα και να αυξήσουν την ελαιοπαραγωγή και όχι μόνο. Ασχολήθηκαν με το σιτάρι, το κριθάρι, το κρασί αλλά και με τα λαχανικά. Μέχρι τη δεκαετία του 1960 η καλλιέργεια των χωραφιών γινόταν με ζώα που διέθετε κάθε αγροτικό σπίτι στο Γεράκι. Το Γερακίτικο όμως αγροτικό σπίτι, εκτός από κήπους και ζώα, διέθετε και αργαλειό, διότι οι γυναίκες του οικισμού ασχολούνταν με την υφαντουργία και την ταπητουργία. Τη συνεχή ακμή του οικισμού μαρτυρούν τα ερείπια βιοτεχνικών κτηρίων (δύο νερόμυλοι, πέντε ανεμόμυλοι, δύο ελαιοτριβεία), ένα μεγάλο χάνι (Παληόπυργος, κοντά στον ναό του Αγίου Νικολάου στον κάμπο), τα μαρμάρινα αλώνια, τα πηγάδια, οι λαχανόκηποι γύρω από τις δύο πηγές και οι λιθόκτιστες οικίες με τις κεραμοσκεπές, τους ψηλούς μαντρότοιχους και τις περίτεχνες αυλόπορτες. Τα καλντερίμια και η λιθόστρωτη κεντρική πλατεία συμπληρώνουν την εικόνα ενός από τους καλύτερα διατηρημένους παραδοσιακούς οικισμούς του Πάρνωνα και της Πελοποννήσου εν γένει.

**Ο Παναγιώτης Χριστάκης, είναι Ιστορικός – Αρχαιολόγος, με μεταπτυχιακό στην Βυζαντινή Ιστορία και τη σχέση της με την αρχαιότητα και τον νεότερο Ελληνισμό, είναι μέλος του Πολιτιστικού Συλλόγου Γερακίου και Γραμματέας της Ένωσης Απανταχού Γερακιτών (ενός ιστορικού σωματείου, που ιδρύθηκε το 1923, με έδρα το Γεράκι, αλλά και μέλη από όλη την Ομογένεια, που έχουν προσφέρει σημαντικό έργο στο χωριό).

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΑΘΗΝΑ. Eφυγε την Κυριακή από τη ζωή ο γλύπτης και εικαστικός Γιάννης Μαρκαντωνάκης σε ηλικία 72 ετών, έχοντας αφήσει ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στη χανιώτικη κοινωνία και την Κρήτη ολάκερη.

Σχόλια

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

ΠΙΟ ΔΙΑΒΑΣΜΕΝΑ

Αντίλογος

Παρενέβη, διαβάζω, ο υπουργός Υγείας, Θάνος Πλεύρης, για να τεθεί σε διαθεσιμότητα ο δημόσιος υπάλληλος που συνελήφθη για εμπλοκή του στην υπόθεση της 12χρονης στα Σεπόλια.

Εκδηλώσεις

ΜΠΡΟΥΚΛΙΝ. Μέσα σε ιδιαίτερα συγκινητικό κλίμα πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 18 Ιουνίου η τελετή αποφοίτησης της 8ης τάξης του Ημερήσιου Ελληνικού Σχολείου “Αργύριος Φάντης” στον Καθεδρικό Ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στο Μπρούκλιν.

Πολιτισμός

Η πρωτοεμφανιζόμενη συγγραφέας Μαρίνα Πλούμπη, μας χάρισε φέτος ένα παιδικό βιβλίο ξεχωριστό και μοναδικό για τα ελληνικά δεδομένα.

ΒΙΝΤΕΟ