x
 

Κοινωνία

Ιστορική αναδρομή στην έννοια της μητρότητας

11 Μαΐου 2024
Της Υπατίας Παστουρματζή

Στη διάρκεια της ιστορίας, η μητρότητα αντιμετωπίστηκε, διαμορφώθηκε και ανακατασκευάστηκε με ποικίλους τρόπους. Οι γυναίκες υπήρξαν εγκλωβισμένες στο σπίτι και την οικογένεια λόγω διαφόρων εθιμοτυπικών παραδόσεων που λειτουργούσαν, κατά κάποιο τρόπο, ως άγραφοι νόμοι, τους οποίους όφειλαν να ακολουθήσουν.

Στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αι. η ζωή και η υγεία της βρεφικής και παιδικής ηλικίας απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία στον δημόσιο λόγο και την πολιτική των εθνών. Οι κοινωνικές συμβάσεις της εποχής, κυρίως μεταξύ των μεσοαστικών τάξεων, θεωρούσαν ως δεδομένο πως το καταλληλότερο πλαίσιο για την παιδική ηλικία ήταν η οικογένεια και απόλυτα υπεύθυνη η μητέρα. Αν, επομένως, το κάθε έθνος χρειαζόταν υγιείς και μελλοντικούς πολίτες και, κατ’ επέκταση, στρατιωτικό και εργατικό δυναμικό, θα έπρεπε να φροντίσει να διατηρήσει την κυρίαρχη ιδεολογία που ήθελε τη γυναίκα να διατηρεί τον ρόλο της μέσα στο σπίτι, αρχικά ως σύζυγος και σταδιακά ως μητέρα.

Μάλιστα, σ’ ένα εγχειρίδιο του 1860 η «συμβουλή» προς μία νέα γυναίκα ήταν να ψάξει να βρει έναν σύζυγο ικανό να τη βοηθάει, να τη συμβουλεύει και να την οδηγεί στη ζωή, ενώ σε βιβλίο του 1914 αναφέρονταν οι τρεις στόχοι ενός γάμου που ήταν η αναπαραγωγή της φυλής, η διατήρηση της κοινωνικής «καθαρότητας» και η αμοιβαία παρηγοριά και βοήθεια σε κάθε παντρεμένο ζευγάρι.

Πίσω από αυτήν την σαφή κοινωνική σύμβαση πλαισιώνεται ένας ημιδημόσιος, κοινωνικός και ηθικός ρόλος για τη λευκή γυναίκα της μεσοαστικής τάξης, η οποία, αποκλεισμένη από την οικονομική παραγωγή, καλλιέργησε τον ρόλο της καλοπροαίρετης, φροντιστικής μητέρας που ακολουθεί τα παραδοσιακά μητρικά καθήκοντα και τη χριστιανική ηθική, προκειμένου να κερδίσει μία θέση στη δημόσια ζωή μέσα από έναν μητρικό χαρακτήρα γεμάτο αρετή και ορθότητα που εστιάζει και υποστηρίζει με κάθε τρόπο τις ανάγκες των άλλων. Η μητρότητα, επομένως, αποτελούσε μία διά βίου απασχόληση που απέκλειε οποιαδήποτε άλλη μορφή εργασίας για τη γυναίκα. Ωστόσο, η μεταρρύθμιση στον ρόλο που αυτή είχε, ξεκίνησε από τις αρχές του 20ού αι. όταν ανέκυψε το «δίλημμα της μητρότητας» από το φεμινιστικό κίνημα. Αυτό αφορούσε το ερώτημα αν μία γυναίκα θα μπορούσε να είναι, ταυτόχρονα, μητέρα και ένα αυτόνομο άτομο με ίσα δικαιώματα με τους άντρες, όχι μόνο στην πολιτική αλλά και σε κάθε τομέα της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτισμικής ζωής. Η Γαλλίδα φεμινίστρια, Nelly Roussel, το 1905, δήλωνε πως οι Σουφραζέτες αποτελούσαν τη ζωντανή απόδειξη πως κάθε ανθρώπινο ον έχει το φυσικό δικαίωμα να ζει αυτόνομα και ν’ αναπτύσσει όλες τις δεξιότητές του ελεύθερα.

Η ιδεολογία της μητρότητας, πλέον, δεν περιέκλειε την επιστροφή στον παραδοσιακό, εξαρτημένο ρόλο της μητέρας αλλά τη δημιουργία ενός κόσμου όπου η μητρότητα, όχι μόνο δεν θα περιόριζε, αλλά, αντιθέτως, θα ενίσχυε την ελευθερία της γυναίκας  πραγματοποιώντας μια μετάβαση από ένα πεδίο ιδιωτικότητας σε ένα πλαίσιο περισσότερο δημόσιο και ανοιχτό στις κοινωνικές προκλήσεις. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, αποτέλεσε την περίοδο εκείνη που η μητρότητα διαμορφώθηκε ποικιλοτρόπως. Αρχικά, η απώλεια της ανθρώπινης ζωής, στη διάρκεια του πολέμου, ανέδειξε την αξία και τη σημασία που θα έπρεπε να δοθεί στην προστασία και την ασφάλεια της μητέρας και του παιδιού. Ταυτόχρονα, η απασχόληση της μητέρας σε παραδοσιακά «αντρικά» επαγγέλματα επέφερε ένα είδος ανεξαρτησίας.

Η αναταραχή, όμως, της πολεμικής περιόδου προκάλεσε μία ισχυρή επιθυμία για την αποκατάσταση του ανδροκρατούμενου νοικοκυριού, της πυρηνικής οικογένειας και της επιστροφής της μητέρας στο σπίτι. Στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, ανθίζει και πάλι το οικογενειακό ιδεώδες, που επικεντρώνεται στον συντροφικό γάμο και τη μητρότητα σε πλήρη απασχόληση. Ενάντια σ’ αυτό στέκεται το φεμινιστικό κίνημα που προτείνει μία εναλλακτική μορφή για τη μητρότητα, τον συνδυασμό αυτής και της εργασίας, μία πρόταση που αποτέλεσε αίτιο αντιπαράθεσης όταν η μεγάλη οικονομική ύφεση του 1929 ξεσήκωσε ένα κύμα αρνητικών επιπτώσεων στη γυναικεία εργασία και ειδικότερα αυτή των παντρεμένων γυναικών. (Οι γυναίκες δύσκολα θα μπορούσαν να κατηγορηθούν για τα αυξημένα ποσοστά ανεργίας των ανδρών. Η απομάκρυνσή τους από τις δουλειές τους στη διάρκεια του πολέμου, είχε αποκαταστήσει και πάλι τον διαχωρισμό των δύο φύλων καθώς ελάχιστες ήταν αυτές που ανταγωνίστηκαν τους άνδρες σε θέσεις εργασίας. Ωστόσο, η εργαζόμενη γυναίκα αποτέλεσε τον στόχο για να κατευθύνουν τον θυμό τους που σε διαφορετικές συνθήκες θα είχε κατευθυνθεί προς την κυβέρνηση, τους πολιτικούς και τους ηγέτες των συνδικαλιστικών οργανώσεων. Παρ’ όλο που αυτή η επίθεση είχε στόχο όλες τις εργαζόμενες γυναίκες, οι παντρεμένες γυναίκες δέχθηκαν τη μεγαλύτερη κριτική).

Το 1937, μία εφημερίδα της Καθολικής Εκκλησίας της Γαλλίας, δημοσίευσε μία σειρά άρθρων, στα οποία αντιπαρέβαλε τα «υγιή» και «πειθαρχημένα» παιδιά μίας μητέρας νοικοκυράς με τα «παραμελημένα» παιδιά μίας εργαζόμενης μητέρας. Τα αποτελέσματα της έρευνας που δημοσίευσε, έδειχναν τις περισσότερες εργαζόμενες μητέρες να εργάζονται λόγω οικονομικής αναγκαιότητας και να είναι πρόθυμες να παρατήσουν τη δουλειά τους με την πρώτη ευκαιρία. Η περίοδος μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, γνωστή και ως «Babyboom» περίοδος, χαρακτηρίζεται από μία επίσημη ιδεολογία που υπερθεμάτιζε την οικιακή ζωή και τη μητρότητα πλήρους απασχόλησης.

Ωστόσο, σταδιακά άρχισε να χάνει την αίγλη της με την εισροή των μητέρων στην αγορά εργασίας, την εμφάνιση των μεθόδων αντισύλληψης και των μικρών οικογενειών και την έμφαση στην ατομική ευτυχία που άρχισε να αμφισβητεί την προτεραιότητα της μητρότητας στη ζωή των γυναικών. Ο ανερχόμενος κομφορμισμός καθρεφτιζόταν στην εικόνα της «ιδανικής» γυναίκας της μεσαίας τάξης της εποχής: «τριάντα δύο χρόνων, χαριτωμένη και δημοφιλής, νοικοκυρά, η οποία ζούσε στα προάστια, μητέρα δύο παιδιών, παντρεμένη στα δεκαέξι της, εξαιρετική σύζυγος, εθελόντρια και διαχειρίστρια του σπιτιού της, οργάνωνε πολλά πάρτι, έψελνε στην εκκλησία και συνεργαζόταν με τις αρχές του σχολείου». Ο μετασχηματισμός στην έννοια της μητρότητας από τα τέλη του 19ου αι. και ώς τα μέσα του 20ού, σηματοδοτεί τον ρόλο της μητέρας σε κάθε εποχή και τη διαμόρφωση μίας ταυτότητας που είτε μπορεί να υιοθετηθεί είτε να απορριφθεί είτε να συνδυαστεί με άλλες. Το 1956, οι Alva Myrdal και Viola Klein (Allen, 2005) ανακοίνωσαν τους δύο ρόλους που κατείχαν πλέον οι γυναίκες/μητέρες, αυτόν της νοικοκυράς και αυτόν της εργαζόμενης, τονίζοντας πως η πίεση που πολλές φορές δέχονται ώστε να συμφιλιώσουν τις απαιτήσεις των δύο αυτών ρόλων, της γεμάτης αυτοπεποίθηση και υπεύθυνης εργαζόμενης γυναίκας από τη μία, και της ευαίσθητης, προσαρμοστικής, σεμνής και ταπεινής νοικοκυράς και μητέρας από την άλλη, οδηγεί σε συναισθηματική δυσχέρεια.

Αλλαγές έχουν συμβεί σε πολλαπλά επίπεδα από την πλευρά των κυβερνήσεων αναφορικά με το δικαίωμα επιλογής της γυναίκας, καθώς η παροχή ίσων ευκαιριών στην εκπαίδευση αλλά και στην αγορά εργασίας, η παγκόσμια πρόσβαση σε μεθόδους αντισύλληψης και σεξουαλικής αγωγής, το δικαίωμα στην έκτρωση, τα δικαιώματα των μονογονεϊκών οικογενειών ή των οικογενειών ομόφυλων ζευγαριών, οι άδειες μητρότητας, τα επιδόματα τέκνων, μπορούν ίσως να διευκολύνουν το «μητρικό δίλημμα». Ωστόσο, αυτό που παρατηρεί κανείς είναι πως στη βιβλιογραφία, αναφορικά με το θέμα της μητρότητας και των δικαιωμάτων των γυναικών, έντονη είναι η αορατότητα των ανάπηρων μητέρων, ο ρόλος τους και η διαμόρφωση της δικής τους ταυτότητας μέσα στο οικογενειακό και κοινωνικό πλαίσιο που ζουν.

Πηγή: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΑΘΗΝΑ. Σκυλί ράτσας πιτ μπουλ επιτέθηκε και τραυμάτισε γυναίκα, ενώ κατασπάραξε το μικρόσωμο σκυλί της, με συνέπεια να επέλθει ο θάνατός του.

Σχόλια

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

ΠΙΟ ΔΙΑΒΑΣΜΕΝΑ

Εκκλησία

ΒΟΣΤΩΝΗ. Εκλέχτηκε την Παρασκευή 17 Μαΐου 2024 από τη Σύνοδο του Φαναρίου, ο Επίσκοπος Σασίμων Κωνσταντίνος (Μώραλης) Μητροπολίτης Ντένβερ, όπως άλλωστε ήταν αναμενόμενο και όπως είχε εξαγγείλει ο «Ε.

ΑΠΟΨΕΙΣ

Είδε συγχωριανούς του, που τους κρέμασαν στους φανοστάτες της πλατείας της Καλαμάτας.

Πολιτισμός

ΑΘΗΝΑ. Σε μία λαμπρή τελετή με άρωμα Ελλάδας και Γαλλίας παραδόθηκε η Ολυμπιακή Φλόγα το απόγευμα της Παρασκευής στην οικοδέσποινα των φετινών Ολυμπιακών Αγώνων.

ΒΙΝΤΕΟ