x

Συνεργάτες

Προς τιμήν των Ελληνικών Γραμμάτων

Σειρά αναλύσεων και σχολίων σε θέματα της Ελληνικής Γλώσσας προς τιμήν των Ελληνικών Γραμμάτων και της Παιδείας γενικά  (1ο Μέρος)  (2ο Μέρος)

3o Μέρος

Στην αρχαία εποχή οι Ελληνες έγραφαν, όπως και οι Φοίνικες, από δεξιά προς τα αριστερά. Η επιγραφή πάνω στην πήλινη οινοχόη του Διπύλου (Κεραμεικός) (750-735 π.Χ.) που ήρθε στο φως το 1871 και φυλάσσεται σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, είναι η παλαιότερη και αρτιότερη αλφαβητική ελληνική γραφή, δάνειο από το φοινικικό (ή ακριβέστερα από το βορειοσημιτικό) αλφάβητο από τα δεξιά προς αριστερά. Η γραφή αυτή, όπως αναφέρεται, λεγόταν βουστροφηδόν διότι άρχιζαν τον πρώτο στίχο από δεξιά προς τα αριστερά και όλος ο στίχος γύριζε πίσω από κει που είχε σταματήσει δηλαδή από αριστερά προς τα δεξιά και ούτω καθεξής σχηματίζοντας ένα γράμμα S. Προέρχεται από τη σύνθεση των λέξεων βους και στροφή (ή στρέφω) και το επίθημα -ηδόν. Δηλαδή η γραφή αυτή είναι αντίστοιχη με την κίνηση που κάνει το βόδι όταν όργωναν με αυτό). Αυτή η φορά γραφής (sinistrorsum), διατηρήθηκε ως τις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ., δηλαδή πριν την κλασική εποχή για να αντικατασταθεί με την αντίθετη φορά γραφής, δηλαδή από τα αριστερά προς τα δεξιά που ισχύει και σήμερα. Οι Ελληνες έγραφαν με κεφαλαία γράμματα χωρίς να αφήνουν κενό από λέξη σε λέξη. Αργότερα για να γράφουν πιο γρήγορα κατέληξαν στη γραφή με μικρά γράμματα, ενώ η γραφή με κεφαλαία γράμματα διατηρήθηκε σήμερα μόνο στους τίτλους και στις επιγραφές. Οι τόνοι και τα πνεύματα άρχισαν να χρησιμοποιούνται αργότερα κατά τον 3ο αιώνα π.Χ.

Ως λαός έξυπνος, φιλελεύθερος και λάτρης του ωραίου, οι Ελληνες αναζήτησαν τρόπους να εμπλουτίσουν τη γραφή τους που ήθελαν να την μεταχειρίζονται με μεγάλη ακρίβεια για να έχει χάρη και ομορφιά. Επίσης επιθυμούσαν να έχει λαμπρή ευφωνία και να αποδίδει το νόημα που ήθελαν με ακρίβεια και οικονομία. Στην αρχαία Ελλάδα επικράτησαν διάφορες γλωσσικές διάλεκτοι που δεν ήταν όμοιες μεταξύ τους. Σ’ αυτό συνετέλεσε το γεγονός ότι έμεναν σε διάφορες γεωγραφικές περιοχές. Ετσι λοιπόν οι διάλεκτοι από ανθρώπους σε βουνά ήταν διαφορετική από εκείνη όσων έμεναν σε παραθαλάσσια μέρη, αλλά το γεγονός ότι ερχόταν σε επαφή με διάφορους λαούς είτε λόγω πολέμων είτε λόγω αποικισμού (στην Κάτω Ιταλία, στη Μεσόγειο, στη Μικρά Ασία, στον Εύξεινο Πόντο και αλλού), είτε λόγω εμπορίου, συντελούσε στην εξέλιξη της γραφής τους και γενικότερα της γλώσσας τους.

            Είναι γνωστό πως οι φυλές που ήρθαν από το βόρειο μέρος, οι Αχαιοί, οι Ιωνες και οι Δωριείς απετέλεσαν τελικά την ενιαία Ελληνική φυλή. Και με την επιρροή των φυλών αυτών συνδέεται και η διαφορετική μορφή της γλώσσας και των διαλέκτων. Οι διάλεκτοι αυτές, όπως μας αναφέρει η Ελληνική Γραμματολογία, είναι τέσσερις: η ιωνική, η αττική, η αιολική και η δωρική.

            Οι ελληνικές διάλεκτοι είχαν μεταξύ τους διαφορές στο λεξιλόγιο στον γραπτό και τον προφορικό λόγο. Οι διαφορές στο λεξιλόγιο μας είναι γνωστές από τις επιγραφές που βρίσκουμε στα διάφορα μνημεία. Επίσης η προφορά ήταν κι αυτή διαφορετική, προπαντός στα φωνήεντα και στους δίφθογγους. Η ιωνική συνηθίζει να αλλάζει το α σε η, η αττική αλλάζει τα τα δύο ρρ με δύο ττ (θάλαττα αντί θάλασσα), η αιολική προτιμά το ο αντί του α και η δωρική έχει το α αντί του η (σελάνα αντί για σελήνη). Η ιωνική διάλεκτος έγινε η γλώσσα της πεζογραφίας και βλέπουμε στον Ηρόδοτο από την Αλικαρνασσό και τον Ιπποκράτη από την Κω να χρησιμοποιούν την ιωνική διάλεκτο και θα γινόταν η κοινή γλώσσα όλων των Ελλήνων αν δεν την εκτόπιζε αργότερα η αττική που διαμορφώθηκε και αναπτύχθηκε κυρίως στην Αθήνα όταν απαλλάχθηκε η Αθήνα από τον κίνδυνο των Περσών και βγήκε νικήτρια τους πολέμους. Τότε καλλιέργησε τα γράμματα στις τέχνες και τις επιστήμες όσο κανένας άλλος λαός στον κόσμο.

            Στο επόμενο άρθρο μου θα αναφερθώ στα Ομηρικά έπη και γενικά στην επική ποίηση. Αυτού του είδους η ποίηση μας ενδιαφέρει ιδιαιτέρως, διότι πολύ πριν από τον πεζό λόγο οι άνθρωποι μετέδιδαν γεγονότα ιστορικά, κατορθώματα ηρώων και αισθήματα πάσης φύσεως μέσω της επικής ποίησης. Στους Ελληνες συγκεκριμένα αναπτύχθηκε πολύ αυτή η προφορική παράδοση και το βλέπουμε αυτό κυρίως στα Ομηρικά έπη αλλά και αλλού. Τα ποιήματα του Ομήρου που τραγουδήθηκαν πριν από τον 8ο ή τον 9ο αιώνα, όπως πληροφορούμαστε αποδίδονται στον τυφλό Ομηρο (τον μη ορώντα λαϊκό βάρδο). Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι δημιούργημα της προφορικής παράδοσης από γενεά σε γενεά. Ολα τα τεκταινόμενα και οι αντιδράσεις των ανθρώπων σε αυτά καθώς και όλοι οι μύθοι με τους οποίους ενδύονταν όλα τα ηρωικά κατορθώματα μεταφέρονταν από στόμα σε στόμα, και φυσικά, όπως οι ιστορικοί και οι γλωσσολόγοι μάς αναφέρουν, τα ποιήματα αυτά έπαιρναν διάφορες μορφές – άλλοτε αλλοιώνονταν ως προς το νόημά τους και άλλοτε μεγάλωναν ή περικόπτονταν, όπως ήταν φυσικό.

Ολα αυτά θα τα αναπτύξουμε στο επόμενο άρθρο μας.

* Η Στέλλα Κοκόλη είναι πρόεδρος Ομοσπονδίας Ελλήνων Εκπαιδευτικών.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Καλημέρα από μια Αθήνα που «ξύπνησε» παγωμένη, αλλά και «μουδιασμένη» από τις μεγάλες «πληγές» που της άνοιξε η κακοκαιρία «Ελπίς».

ΠΙΟ ΔΙΑΒΑΣΜΕΝΑ

Πολιτική

NΕΑ ΥΟΡΚΗ. Η κρίση στην Ουκρανία δύσκολα θα φύγει, καθώς πρόκειται για μία αναμέτρηση δύο κοσμοθεωριών που θα μπορούσε να αναστατώσει την Ευρώπη.

Αμερική

ΤΑΜΠΑ, ΦΛΟΡΙΔΑ - Μια μέρα πριν, είχε παραπονεθεί ότι δεν αισθανόταν καλά, γιατί δεν μπορούσε να αναπνεύσει.

Αμερική

Ο χρόνος που πριν λίγο έφυγε, το 2021, πήρε μαζί του και πολλούς ομογενείς άνδρες και γυναίκες στο μεγάλο στερνό ταξίδι που είναι μονόδρομος και δεν έχει γυρισμό.

ΒΙΝΤΕΟ

Ο χιονιάς επισκέφθηκε το κέντρο της Αθήνας (Βίντεο του «Ε.Κ.»)

ΑΘΗΝΑ. Μπορεί η κακοκαιρία «Ελπίς» να προκάλεσε σοβαρά προβλήματα στην πρωτεύουσα της Ελλάδας, η πρωτόγνωρη αυτή επίσκεψη, ωστόσο, του χιονιά χάρισε και όμορφες εικόνες.

«Τι χαζός σκύλας γιος»! Ο Μπάιντεν βρίζει με ανοικτό μικρόφωνo δημοσιογράφο του «Fox News» (Vid)

ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ. Γκάφα ή ηθελημένο ξέσπασμα; Ο Τζο Μπάιντεν έβρισε χθες Δευτέρα δημοσιογράφο καθώς αποχωρούσε πλήθος εκπροσώπων του Τύπου έπειτα από εκδήλωση στον Λευκό Οίκο.