x
 

ΑΠΟΨΕΙΣ

Σκέψεις και στοχασμοί για το Πάσχα: Ο Ιλασμός του αμνού – Λύτρον και Αντίλυτρον

05 Μαΐου 2024
Του Δρα Σταύρου Οικονομίδη*

Ο Ιλασμός είναι η διαδικασία εξιλέωσης που πραγματοποιείται με την Τελετή Εξιλέωσης η οποία σε μεσανατολικό περιβάλλον περιγράφεται με πολλές λεπτομέρειες σε ιουδαϊκά βιβλικά και άλλα θρησκευτικά κείμενα. Ο Ιλασμός δεν είναι ακριβώς αυτό που σε αρχαιοελληνικό περιβάλλον ονομάζεται Κάθαρσις, αν και διά του Ιλασμού επιδιώκεται και η Κάθαρσις. Με τον Ιλασμό και την πολύπλοκη και πολύμορφη ιουδαϊκή του τελετουργία επιδιώκεται επίσης η Σωτηρία της κοινότητας από τις αμαρτίες. Σε χριστιανικό πλαίσιο ο Ιλασμός παύει να αποτελεί τελετουργία και μετατρέπεται σε μια και μοναδική πράξη Εξιλέωσης και πρόκειται για την Εξιλέωση του Ιησού ως θυσιαστήριου Αμνού, ο οποίος εκφράζει την πρόσκληση για ψυχική εξιλέωση των ανθρώπων και την απόθεση των αμαρτιών τους σε αυτή την δραματική διαδικασία, η οποία ξεκινάει με την Βάπτιση του Ιησού, την επίγεια ζωή του και με την κορύφωσή της στον Μυστικό Δείπνο στη Σταύρωση, στον Θάνατο και την Ανάσταση.

Ετσι, από μια τελετή με αιματηρές θυσίες περνούμε σε μια τελεσίδικη απόφαση και σε μια εσωτερική πράξη δραματικής μεταβολής του πνευματικού Εγώ που μεταμορφώνεται ριζικά και στη θέση του ματωμένου βωμού με το εξιλαστήριο θύμα έχουμε τον βωμό του Εαυτού μας, κατά μίμηση του συμβολικού Αμνού. Ο Ιλασμός του Αμνού ως έννοια μεταστροφής από την έτερο -θυσία στην αυτο-θυσία- αποτελεί από μόνος του πράξη μυστηριακής απόταξης του παλαιού υλικού εαυτού και της αντικατάστασής του από τον νέο πνευματικό εαυτό μέσα από αυτογνωσία, εσωτερικό έλεγχο, αναγνώριση της ανωτερότητας του δεύτερου και οριστική επιλογή ενός βίου τόσο καθαρού και όμορφου όσο ενός μικρού αμνού. Με τον Χριστό δεν συντελείται μόνο μια θρησκευτική αλλαγή εκ βάθρων αλλά επέρχεται μια πρόοδος στο πνευματικό φέρεσθαι εφόσον πλέον καταργείται η μέχρι τότε αιματηρή και υλική θυσία αλλά και οι ιερείς που την τελούν. Βωμός, ιερείς, θυσία, σφάγιο, όλα είναι πλέον ένα και αυτό το ένα διαθέτει τη δύναμη της διαφορετικής αντίληψης για την συλλογική πνευματικότητα που προβάλλεται στο άτομο.

Αυτή η μεταστροφή διδάσκεται κατά τη διάρκεια των εβδομάδων πριν το Χριστιανικό Πάσχα. Διδάσκεται με τους ωραιότερους ύμνους που γράφτηκαν ποτέ. Στο ανώτατο αυτό στοιχείο της υμνολογικής διδασκαλίας κάποιος μπορεί να εντοπίσει χαρά, βαθιά ευτυχία, μέχρι και εκστατική μέθεξη, σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούν οι μυρωδιές των ανοιξιάτικων ανθέων, η λάμψη των κεριών, ο στολισμός, η επισημότητα και η χορωδιακή πνευματικότητα. Ακόμα και αν η λέξη Πάσχα παραμένει εκείνη η αρχική, η εβραϊκή, παραμένει όμως ακόμα το σύμβολο ενός Περάσματος από μια κατάσταση σε μια άλλη, όχι απλά του περάσματος από την Αίγυπτο στην Ερημο και από εκεί στη Γη της Επαγγελίας, αλλά του Περάσματος της εσωτερικής Μεταμόρφωσης σε κάτι ανώτερο, καλύτερο, δικαιότερο, πιο ανθρώπινο, πιο ποιοτικό και συντελεστικά αναμορφωτικό, στην κοινότητα και στο άτομο του πιστού. Χριστιανικό Πάσχα είναι η αλληγορική ερμηνεία του όρου Λύτρον που της αποδίδει ο ίδιος ο Χριστός για την πράξη της Αυτο- θυσίας που διαπράττει ενώπιον πληθών μαρτύρων. Πληρώνεται το Λύτρον προς Λύτρωση όλων αλλά με την προϋπόθεση ότι αυτό το Λύτρον θα ανταποδοθεί ως Αντι-Λύτρον εφόσον η αυτοθυσία γίνει κατανοητή και αποτελέσει διδαχή έμπρακτη ζωής, πράξης και ανταπόδοσης.

Σε κάθε προχριστιανική, μυστηριακή λατρεία της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου το στοιχείο της απόταξης του πρότερου Εαυτού για την ένδυση του παρόντος και μέλλοντος Εαυτού αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι των τελετουργικών παραδόσεών τους. Οπως έχουμε περιγράψει και σε παλαιότερο άρθρο μας, οι δοκιμασίες καθορίζουν αυτό το πέρασμα, με την τελετή περάσματος που πρόκειται να μεταμορφώσει τον μυούμενο σε έναν ανώτερο Εαυτό. Η αναμενόμενη αλλαγή δεν μπορεί να είναι παρά ριζική και παντοτινή και διδάσκεται βιωματικά. Βασικότερη στιγμή και όριο της μεταμόρφωσης είναι η αναγνώριση και το βίωμα του Θανάτου, συμβολικού πάντα, ώστε να κατασταθεί δυνατή η νέα υπόσταση. Κάθε ένας και κάθε μια που τολμούν να αντικρύσουν κατάματα το ανομολόγητο και άγνωστο στους άλλους σημείο καμπής της ψυχικής τους εξέλιξης με την συμβολική θανάτωσή τους θα λυτρωθεί από τον κατώτερο και υλικό Εαυτό. Ταυτόχρονα, όσοι διέλθουν αυτής της τελετουργικής πράξεως με επιτυχία θα επηρεάσουν με το νέο πρότυπο βίο τους τους οικείους τους, τις οικογένειες, φίλους και συναδέλφους τους.

Οι παγανιστικοί μύθοι θανάτου και μέσω αυτού της επαναφοράς στη ζωή υπό άλλη, ανώτερη υπόσταση, κατακλύζουν αυτή τη συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή επί σειρά χιλιετιών, ενώ εξακολουθούν και υπάρχουν και εκδηλώνονται έως την εποχή του Ιησού και πολλούς αιώνες αργότερα. Οι αναστάσιμοι παγανιστικοί μύθοι διαθέτουν στην πλειονότητά τους όμοια χαρακτηριστικά, όπως και οι τελετουργικές λατρείες που τους συνοδεύουν: το ανεξιχνίαστο μυστήριο του θανάτου, την αποκάλυψη των μυστικών του Αδη και την υπερνίκησή του, τις εορταστικές επετείους του θανάτου των πρωταγωνιστών τους, όπως και την πραξιολογική επανάληψη της περιφοράς των νεκρών σωμάτων τους, του πένθους για τον χαμό τους και τελικά την ανάστασή τους εκ νεκρών.

Οι συγκινησιακή φόρτιση ανάμεσα στους πληθυσμούς των λατρευτών κυριαρχεί σε κάθε διαφορετική φάση της τελετουργικής ανάμνησής τους. Πένθιμη μουσική, ύμνοι και ψαλμοί διαπερνούν τις πόλεις και τα χωριά της Ανατολής, από τη Μεσοποταμία και την Μικρασία, την Κύπρο, την Ελλάδα και την Παλαιστίνη έως την Αίγυπτο και τη Λιβύη. Η αγωνία και η ένταση εξουσίαζαν τα πλήθη που νεκροστόλιζαν το ομοίωμα του άωρου θύματος τις νύχτες στους ναούς τους. Συνήθως αυτοί οι νεκροί ήταν αποκλειστικοί γιοί μανάδων, όπως ο Αδωνις ή ο Αττις, ενώ η πατρική παρουσία απείχε σκοπίμως. Λίγο μετά την πρώτη Πανσέληνο μετά την Εαρινή Ισημερία, η Ανοιξη με τα αρώματά της και την φυτική της αναγέννηση πλαισίωνε τις αναπαραστάσεις αυτές που είχαν συσταθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να εκτονώνονται ιδιαίτερα ισχυρές συναισθηματικές φορτίσεις στους λατρευτές.

Το φυσικό περιβάλλον σε αυτά τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη κυριαρχείται από την αντίθεση μεταξύ των περιορισμένων εύφορων γαιών και των αχανών ερημικών εκτάσεων. Δεν είναι τυχαία η γένεση τριών μονοθεϊστικών θρησκειών ακριβώς σε αυτό το άγριο και ταυτόχρονα ελπιδοφόρο περιβάλλον, το οποίο εναλλάσσεται από την άμμο και την καμένη από τη θερμότητα πέτρα στα καλλιεργημένα λιβάδια και τις αναπάντεχες οάσεις. Δεν είναι μήπως αυτό το φυσικό περιβάλλον, τούτη η γεωγραφία, υπεύθυνα μέχρι και για τη διαμόρφωση των λατρειών του πληθυσμού τους; Οποιος ταξιδεύει σε αυτό το μεγάλο τμήμα του «παλαιού» κόσμου γνωρίζει την εναλλαγή της θερμοκρασίας, την συνύπαρξη πολλών εποχών, την αναμονή για την ανακάλυψη λίγου δροσερού νερού σε ένα κρυμμένο πηγάδι και για το φύσηγμα της σωτήριας αύρας στα καυτερά υψίπεδα. Παγερές νύχτες με ανησυχητικούς ήχους των πετρωμάτων που σπάνε. Ζεστές ημέρες μέχρι και ανυπόφορες. Κάποτε μια ανεμοθύελλα που μετατρέπει και μεταμορφώνει εκατοντάδες χιλιόμετρα τοπίου. Τον χειμώνα υγρασία και ξαφνικές βροχές. Τα ξεροπόταμα, γνωστά ως Γουάντι, που χωρίς ποτέ κανείς να προβλέψει γεμίζουν νερό που τρέχει παρασύροντας στο πέρασμά του ό,τι βρει. Και έπειτα, βουνοκορφές με παράξενους σχηματισμούς, διαθλάσεις της ατμόσφαιρας που προκαλούν οράματα και οπτασίες και ήχοι από ζώα που κανείς ποτέ δεν βλέπει αλλά νοιώθει, ο παντοτινός κίνδυνος ενέδρας από ανθρώπους με άγνωστες προθέσεις. Ολο αυτό το ανήσυχο περιβάλλον διαμόρφωσε χιλιάδες γενιές ανθρώπων που έζησαν μέσα του και που με τη σειρά τους διαμόρφωσαν κοσμοθεωρίες, κοσμολογίες, φιλοσοφίες, θρησκείες και λατρείες με έντονη τη μυστηριακότητα και την αίσθηση της προσωπικής αποκάλυψης μιας αλήθειας μυστικής. Σε ένα τέτοιο φυσικό περιβάλλον είναι σχεδόν βέβαιο ότι ακόμα και ο πιο ορθολογικός άνθρωπος θα «δει» και θα «ακούσει» πράγματα ανύπαρκτα αλλού.

Κάποτε έγινε, λένε, ένας δείπνος. Λίγοι έφαγαν και ήπιαν εκείνη τη νύχτα και το έκαναν κρυφά, σαν κλέφτες στο πατάρι ενός ασήμαντου σπιτιού, εν τω κρυπτώ. Ησυχία και γαλήνη στην ατμόσφαιρα. Προς το τέλος του παράξενου εκείνου συμποσίου η κατάσταση αλλάζει και φαίνεται ότι κάτι άλλο πρόκειται να ακολουθήσει, το συνταρακτικό και αποκαλυπτικό, τραγικό και καθόλου γαλήνιο. Η εικόνα του Μυστικού Δείπνου γέμει αλληλοσυγκρουόμενων συναισθημάτων που φτάνουν να γίνουν εκρηκτικά. Λίγα νεύματα, λίγες λέξεις και φράσεις, κάποιες αμφισβητήσεις, μέχρι και φόβος για το επικείμενο ξεδίπλωμα μιας σειράς γεγονότων μεγάλων όσο όλη η Ιστορία των Ανθρώπων. Στα σκοτεινά δρομάκια της Ιερουσαλήμ πλανιέται κάτι απροσδιόριστο. Μπορούμε να φανταστούμε ότι κυριαρχεί ένα είδος πνοής νυκτερινής που μυρίζει τις έντονες μυρωδιές της Ανατολής. Γιασεμί, ή νυχτολούλουδο ή και τα δυο μαζί, βαριές μυρωδιές που σε κάνουν να νοιώσεις τον έρωτα και τον θάνατο μαζί. Λίγο πριν την καταιγίδα που πρόκειται να ξεσπάσει σε λίγες ώρες, αργά ένα απόγευμα που δεν πρόκειται να τελειώσει ποτέ, με αλλαγή του σκηνικού, των προσώπων που δεν είναι πλέον όλα μαζεμένα σε τραπέζι αλλά κάτω, απέναντι, πίσω και πιο πέρα ακόμα, από ένα φρικαλέο όργανο βασανιστηρίων: τον Σταυρό. Κάποιοι ζωγράφοι της Εσπερίας απέδωσαν παραστατικά το νέο σκηνικό όπως επίσης και οι αρχαίες ορθόδοξες εικόνες που αναπαριστούν αυτή τη σκηνή του Τέλους και της Αρχής  σαν να προϋπήρξε εκατοντάδες, χιλιάδες χρόνια, πριν το αναμενόμενο που είχε προγραμματιστεί να γίνει και να γίνεται και να μην παύει ποτέ, όπως κάποια έργα τέχνης που σου δίνουν την εντύπωση ότι υπήρχαν από μόνα τους πριν καν την γέννηση των δημιουργών τους και πριν καν τον σχηματισμό των λιθωμάτων της γης.

Πράγματι, το Πάσχα συμβολίζει την αιωνιότητα μιας υπόσχεσης που δόθηκε στους Εβραίους για να περάσουν μέσα από τα χαμηλωμένα νερά της Θάλασσας των Καλαμιών και διαβαίνοντας στις επικίνδυνες εσχατιές της ερήμου Φαράν για να υποστούν μαρτύρια επίγεια, κλονισμό, εμφυλίους, επιθέσεις εχθρών, πείνα και δίψα έως την ημέρα που θα αντικρύσουν έκθαμβοι την αλληγορία της Γης της Επαγγελίας. Το Πάσχα συμβολίζει για τους Χριστιανούς μια υπόσχεση για Σωτηρία μέσα από ένα άλλο Πέρασμα, ακόμα περιπλοκότερο, πρωτοφανές και μυστηριακό: το Πέρασμα από τη μια Μεταμόρφωση στην άλλη, με μια ενσάρκωση, μια αποσάρκωση και μια νεκρανάσταση, καθώς και τη δυνατότητα μεταμόρφωσης των ανθρώπων κατά τη διάρκεια του επίγειου βίου τους. Το Χριστιανικό Πάσχα συμβολίζει αυτή τη μεταστροφή, την αλλαγή δρόμου και πορείας, την σωστή επιλογή, με το ξάφνιασμα που προκαλεί ένα μεγαλειώδες παράδειγμα και η ταύτιση μαζί του. Η βία επάνω στον Αμνό, τον Αμνό του Θεού, τον αίροντα τις αμαρτίες του Κόσμου, το αίμα Του που καταμαρτυρεί την πιο τραγική κατάληξη του πλέον αγαθού πλάσματος, ο θάνατός Του που είναι διδασκαλία πόνου και αυτο-θυσίας με τερματισμό της έτερο-θυσίας συγκροτούν τα βασικά στοιχεία του Πάσχα.

Πενθέας; Ορφέας; Αττις; Αδωνις; Διόνυσος Ελευθερέας; Οσιρις; Προμηθέας; Είναι όλοι κατακερματισμένοι θεοί που κατασπαράχτηκαν και χύθηκε το αίμα τους για το καλό των άλλων, σύμβολα αυτοθυσίας σε ένα μακρινό και πολύ σκοτεινό παρελθόν της Μεσογείου. Με τις κηδείες και τις περιφορές τους πένθησαν οι λατρευτές τους που κάτι το κοινό αναγνώριζαν στις αγωνίες των μυθικών τους αρχετύπων. Για κάποιον λόγο εμφανίστηκαν εκείνοι οι μακρινοί μύθοι και για κάποια αιτία αναρίθμητες γενεές πίστεψαν σε αυτούς με όλη τους την ψυχή. Είναι, ίσως, η αναγνώριση των εαυτών τους στον πολύπαθο ήρωα που άδικα κατηγορείται, άδικα καταδικάζεται και άδικα εκτελείται. Ο χυμός της ζωής, το αίμα, σε όλους αυτούς τους αρχέγονους μύθους μεταλαμβάνεται με την κοινωνία του οίνου που υποκαθιστά το αίμα.

Εγώ ειμί η Αμπελος, λάβετε και φάγετε, αυτό είναι το σώμα μου και το αίμα μου, τα κατασπαραγμένα και κομματιασμένα ενσαρκωμένα ίχνη μου επί Γης. Γίνετε κοινωνοί της αυτό-θυσίας μου και μιμηθείτε με. Η μακρά παράδοση των θυσιασμένων ηρώων της αρχαίας Μεσογείου με το Χριστιανικό Πάσχα μετατρέπεται επίσης, καλυτερεύει, αφορά τους πάντες και όχι μόνο μυημένους λατρευτές. Δεν αρκούν τα είδωλα του Αττιδος και του Πενθέα, ούτε τα αγάλματα και οι βωμοί του Διονύσου. Υπάρχει μια άλλη ανάγκη εδώ, κάπου γύρω στο έτος 33 μ.Χ.

Ο Χριστός έφερε μάχαιρα και όχι ειρήνη. Δύσκολη η πορεία πίσω του και αντιδραστική στις τότε αρχές, στα κατεστημένα και στα διεφθαρμένα ιερατεία. Είναι και πρέπει να είναι τελείως μοναχική για να φτάσει σε ένα ποθούμενο λύτρωσης και θέωσης. Πριν και μετά την Ανάσταση άπειρες οι φριχτές εικόνες που κανείς ποτέ δεν είχε δει έως εκείνη τη στιγμή. Ολα γύρω από την ημέρα που συμβολικά ονομάσαμε Χριστιανικό Πάσχα μετεωρίζονται και αλληλεπιδρούν μεταφυσικά, μετουσιωτικά, μεταμορφωτικά, μυστηριακά: μια Γέννηση, μια Δραπέτευση, μια Επιστροφή, μια σειρά Γεγονότων που έρχονται αλυσιδωτά για να επιβεβαιώσουν ό,τι παλαιοί Προφήτες είχαν έκθαμβοι αντικρύσει στα νυχτερινά τους οράματα.

Είναι ο πρώτος και ο έσχατος. Δεν είναι ήρωας είναι Νυμφίος. Για τους Χριστιανούς, αλλά ιδιαιτέρως για τους Ελληνορθόδοξους Χριστιανούς, το Πάσχα είμαστε εμείς οι ίδιοι. Μας εκφράζει και μας ενώνει, μας κάνει να νοιώθουμε κάτι που δεν θα επαναληφθεί ούτε θα ξεπεραστεί ποτέ πια στην Ιστορία των Ανθρώπων.

* Δρ Σταύρος Οικονομίδης, Adjunct Professor of Greek Archaeology, Arcadia University, Glenside, USA, διευθυντής της Ελληνοαλβανικής Αρχαιολογικής Αποστολής στο Τριεθνές των Πρεσπών//[email protected]

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Σήμερα, Τετάρτη 22 Μαϊου, στα ελληνικά σχολεία διεξάγονταν οι εξετάσεις «PISA» (με τη συμμετοχή 660 σχολείων και συνολικά 12.

Σχόλια

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

ΠΙΟ ΔΙΑΒΑΣΜΕΝΑ

Εκκλησία

ΒΟΣΤΩΝΗ. Εκλέχτηκε την Παρασκευή 17 Μαΐου 2024 από τη Σύνοδο του Φαναρίου, ο Επίσκοπος Σασίμων Κωνσταντίνος (Μώραλης) Μητροπολίτης Ντένβερ, όπως άλλωστε ήταν αναμενόμενο και όπως είχε εξαγγείλει ο «Ε.

ΑΠΟΨΕΙΣ

Είδε συγχωριανούς του, που τους κρέμασαν στους φανοστάτες της πλατείας της Καλαμάτας.

Πολιτισμός

ΑΘΗΝΑ. Σε μία λαμπρή τελετή με άρωμα Ελλάδας και Γαλλίας παραδόθηκε η Ολυμπιακή Φλόγα το απόγευμα της Παρασκευής στην οικοδέσποινα των φετινών Ολυμπιακών Αγώνων.

ΒΙΝΤΕΟ