x
 

ΑΠΟΨΕΙΣ

Το συναμφότερον και η αλληλοπεριχώρησις: Λίγες σκέψεις για την ελληνική κοσμοθεωρία

Καθώς ετοιμαζόμαστε και φέτος να συμμετάσχουμε στο θείο δράμα και τον εορτασμό του Πάσχα, οι άγιες ημέρες που διανύουμε προσφέρονται όχι μόνο για να δώσουμε προτεραιότητα στα πνευματικά μας αισθητήρια, αλλά και να αναλογιστούμε τη σημασία κάποιων στοιχείων της πολιτιστικής μας ετερότητας που έχουν διαμορφώσει την κοσμοαντίληψη του λαού μας. Η παράδοσή μας μετέρχεται πολύ σοφά όλων των μέσων που μας πλαισιώνουν.

Οι ύμνοι της Μεγάλης Εβδομάδας έχουν μελοποιηθεί με τέτοιον τρόπο ώστε να κεντρίζουν τις ψυχές μας με κατάνυξη και να εμποιούν την κατάλληλη πνευματική διάθεση, αποδίδοντας μελωδικά τα πλέον σημαντικά ποιητικά αριστουργήματα της ελληνικής γλώσσας. Αναμφίβολα, η υμνωδία κατέχει εξέχουσα θέση μέσα στην Εβδομάδα των Παθών, αλλά πλαισιώνεται από την θεσπέσια εν τη απλότητί της φιλοκαλία που παρατηρείται παντού, π.χ. μέσα από το ανθοστόλισμα του χρυσοκέντητου Επιταφίου ή των εικόνων, βοηθώντας τον λαό να επικοινωνήσει με το «αρχέτυπο» που συμβολίζεται ή εικονίζεται.

Παρόλο που η ενορία αποτελεί το κέντρο των λατρευτικών αυτών συνάξεων, η σημασία τους είναι τέτοια που δεν μπορεί να περιοριστούν εντός του ναού. Ισως γι’ αυτό ξεχυνόμαστε στους δρόμους για να λιτανεύσουμε τον Επιτάφιο, ενώ δεν μπορούμε να κρύψουμε τη χαρά και τον ενθουσιασμό μας κάτω από τους σκοτεινούς θόλους της εκκλησίας και βγαίνουμε κάτω από τον «σαπφείρινον και αστερόεντα θόλον του ουρανού» για να «λάβωμεν το φως το ανέσπερον και αναμείνωμεν τα πρώτα μειδιάματα της κροκοπέπλου Ηούς», όπως σημειώνει χαρακτηριστικά ο πάντα επίκαιρος Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης.

Ο κοινός εορτασμός επεκτείνεται πέρα από τον ναό και φτάνει και στην «κατ’ οίκον εκκλησία», όπου οι πιστοί φέρνουν αναμμένες τις πασχαλινές τους λαμπάδες για να φωτιστούν τα σπίτια τους. Το πλούσιο τραπέζι, η μουσική και ο χορός συνοδεύουν τις οικογενειακές συνάξεις, ώστε να μην υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία ότι οι Ελληνες γιορτάζουν το Πάσχα! Αυτή η εμπειρία γίνεται ακόμη πιο αντιληπτή στο εξωτερικό, παρά τη στέρηση της πανέμορφης ελληνικής υπαίθρου.

Αφορμή για το άρθρο αυτό στάθηκε η συναυλία που διοργανώθηκε στο Πολιτιστικό Κέντρο της Αρχιεπισκοπής Αμερικής στην Αστόρια στις 20 Απριλίου, με τίτλο «Τραγουδώ σαν ψάλτης, ψάλλω σαν τραγουδιστής». Η εν λόγω συναυλία είχε σκοπό να υπογραμμίσει τη σχέση και συγγένεια μεταξύ της παραδοσιακής εκκλησιαστικής (Βυζαντινής) μας μουσικής και του λαϊκού ελληνικού τραγουδιού, συμπεριλαμβανομένου και του ρεμπέτικου.

Τα τραγούδια και οι ύμνοι αποδόθηκαν από τους γνωστούς καλλιτέχνες κ.κ. Γρηγόρη Μανινάκη και Δημήτρη Κεχαγιά, οι οποίοι ήταν πλαισιωμένοι από μια ταλαντούχα ορχήστρα. Μέσα από την ερμηνεία των διαφόρων ήχων της μουσικής μας παράδοσης, θέλησαν να δώσουν στο κοινό μια πρώτη ιδέα για τον βασικό ρόλο που παίζουν οι διάφορες κλίμακες και ήχοι στη δόμηση και ένδυση της εκκλησιαστικής αλλά και λαϊκής μας μουσικής και στην ικανότητά τους να εμποιούν διάφορες έννοιες και συναισθήματα στο ακροατήριο. Η ιδέα αυτή ανάγεται στους αρχαίους φιλοσόφους, με τον Πυθαγόρα να μιλάει για την προέλευση του κάθε «τρόπου» (ήχου, δρόμου) και τον Πλάτωνα να κάνει λόγο για την επίδραση που έχουν οι τρόποι αυτοί (λύδιος, δώριος, φρύγιος, κτλ.) στους ανθρώπους.

Παρά του φαινομενικού οξύμωρου τίτλου της συναυλίας, που θα οδηγούσε σε ενστάσεις από «ακριβολόγους», η λογική του εδράζεται σε μαρτυρίες που δεν επιδέχονται αμφισβήτηση, αν αναλογιστεί κανείς ότι μεγάλοι μουσικοί όπως οι Μάνος Χατζιδάκις και Μίκης Θεοδωράκης έχουν πει ακριβώς το ίδιο πράγμα. Για παράδειγμα, ο Θεοδωράκης παρατηρούσε ότι η «Συννεφιασμένη Κυριακή» του Τσιτσάνη βασίζεται στον ίδιο ήχο (Πλ. Δ΄) με «Τη Υπερμάχω», ενώ ο Χατζιδάκις εξηγούσε ότι είναι σχεδόν αδύνατο για έναν σωστό λαϊκό τραγουδιστή να τραγουδήσει έξω από τους ήχους της βυζαντινής μουσικής, διότι το λαϊκό και ρεμπέτικο αποτελούν επέκτασή της και οι αρμονίες αυτές έχουν εντυπωθεί στο συλλογικό μουσικό αισθητήριο του λαού μας. Πράγματι, δεδομένου ότι οι οκτώ κύριοι ήχοι της βυζαντινής μουσικής αποτελούν συνέχεια των αρχαίων τρόπων, μιλάμε για μια μουσική παράδοση που ξεπερνά τα 2.500 χρόνια και έχει εγγραφεί στο πολιτιστικό DNA του λαού μας.

Πέρα από τη μουσική πλευρά της, η εκδήλωση αυτή στάθηκε και ως αφορμή για να αναλογιστούμε την ελληνική κοσμοθεωρία, που αποστρέφεται τον μανιχαϊσμό της Δύσης ή τις υπερβολές της Ανατολής και ενστερνίζεται την έννοια του πλατωνικού όρου «συναμφότερον» (η συνύπαρξη δύο πραγμάτων). Η έννοια αυτή συμπληρώνεται από τον όρο «αλληλοπεριχώρηση», που αναφέρεται στο πάντρεμα δύο ή περισσοτέρων πραγμάτων, χωρίς να χάνει κανένα εξ αυτών τις ιδιότητές του και να λειτουργεί παράλληλα με το άλλο χωρίς να αλλοιώνεται.

Από την τριαδική θεολογία και τη γεωγραφική θέση της Ελλάδος μεταξύ Ανατολής και Δύσης, μέχρι την κοσμοαντίληψη του Ελληνισμού – Ρωμιοσύνης, η μοναδική αυτή πολιτισμική ετερότητα εκφράζεται μέσα από τον τρόπο λειτουργίας μας και τις τόσες παραδόσεις. Γίνεται δε αντιληπτή πιο εύκολα και έντονα κατά την περίοδο των εορτών -ειδικά το Πάσχα. Ισως γι’ αυτό, κατά τον Παπαδιαμάντη, «όταν λέγει Ανάστασις ο ελληνικός λαός, κρυφία τις χορδή αναπαλλομένη εις τα μυχιαίτατα της καρδίας του, υπενθυμίζει εις αυτόν και του Γένους την ανάστασιν, και ο Χριστός και η Πατρίς συναντώνται εν αυτώ ισοπαθείς και ισόθεοι».

X@CTripoulas

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Την περασμένη Κυριακή (26/5) Ισραηλινοί εξαπέλυσαν αεροπορική επιδρομή και από αυτή ξέσπασε πυρκαγιά σε καταυλισμό εκτοπισμένων στη Ράφα, με τραγικό απολογισμό 45 άνθρωποι να καούν ζωντανοί και άλλοι 249 να τραυματιστούν.

Σχόλια

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

ΠΙΟ ΔΙΑΒΑΣΜΕΝΑ

Εκκλησία

ΒΟΣΤΩΝΗ. Εκλέχτηκε την Παρασκευή 17 Μαΐου 2024 από τη Σύνοδο του Φαναρίου, ο Επίσκοπος Σασίμων Κωνσταντίνος (Μώραλης) Μητροπολίτης Ντένβερ, όπως άλλωστε ήταν αναμενόμενο και όπως είχε εξαγγείλει ο «Ε.

ΑΠΟΨΕΙΣ

Είδε συγχωριανούς του, που τους κρέμασαν στους φανοστάτες της πλατείας της Καλαμάτας.

Πολιτισμός

ΑΘΗΝΑ. Σε μία λαμπρή τελετή με άρωμα Ελλάδας και Γαλλίας παραδόθηκε η Ολυμπιακή Φλόγα το απόγευμα της Παρασκευής στην οικοδέσποινα των φετινών Ολυμπιακών Αγώνων.

ΒΙΝΤΕΟ